Ζωή γραμμένη σε βιντεοκασέτα

Ενας νεαρός με τουρμπάνι και μακριά φορεσιά μεταμορφώνεται σε ταχυδακτυλουργό και με θεατρικές κινήσεις παριστάνει ότι εμφανίζει, εξαφανίζει και στροβιλίζει μια μεγαλύτερη γυναίκα, ρίχνοντας κλεφτές ματιές στην κάμερα που τον καταγράφει. Σε ένα άλλο φωτεινό καρέ, η ίδια γυναίκα περπατάει πλάι στον σύζυγο και στον γιο της, χαρίζοντας ένα πλατύ χαμόγελο στην κάμερα, ενώ λίγο αργότερα, ο έφηβος γιος σκαρφαλώνει και κάνει παρκούρ σε αθηναϊκά μπαλκόνια.

Αυτές είναι μερικές μόνον από τις σκηνές του δίωρου οικογενειακού βίντεοτης κινηματογραφίστριας Αννας Παπαδοπούλου, μέρος του οποίου θα παρουσιάσει στο Home Movie Day, στις 31 Οκτωβρίου, στο ΚΕΤ (Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων) στην Κυψέλη. Πρόκειται για μια ανοιχτή εκδήλωση αφιερωμένη στις καταγεγραμμένες αναμνήσεις της ζωής μας, όπου το κοινό καλείται να φέρει τα δικά του ξεχασμένα οικογενειακά βίντεο, να προβάλει δεκάλεπτα αποσπάσματα και να μοιραστεί τις ιστορίες πίσω από τις εικόνες.

Διαγενεακό αρχείο

«Τα home movies, των οποίων η ιστορία ξεκινά από τις πρώτες δεκαετίες του κινηματογράφου, είναι οι ερασιτεχνικές καταγραφές οικογενειακών και καθημερινών στιγμών που προορίζονταν για ιδιωτική θέαση. Αυτό που τα κάνει μοναδικά είναι ότι λειτουργούν ως ζωντανό διαγενεακό αρχείο. Μας προσφέρουν πολύτιμα εθνογραφικά στοιχεία για το πώς ζούσαν, πώς ντύνονταν και πώς γιόρταζαν οι άνθρωποι σε περασμένες δεκαετίες», εξηγεί η Ορσαλία-Ελένη Κασσαβέτη, επίκουρη καθηγήτρια Οπτικοακουστικού Πολιτισμού και Πολιτισμικών Αναπαραστάσεων στο ΕΚΠΑ και μία εκ των τριών επιμελητών της δράσης.

«Η αρχειακή σημασία που έχουν τα home movies, πράγμα που έχει αναγνωριστεί εδώ και δεκαετίες στην Αμερική, αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη, μόλις που έχει δειλά εμφανιστεί στη χώρα μας», σημειώνει ο κριτικός κινηματογράφου (Flix.gr) και συνδιοργανωτής της εκδήλωσης Μανώλης Κρανάκης. «Την επιστροφή στο “σπίτι” όπου ζούμε σήμερα βοήθησε κατά πολύ και η λατρεία της Gen Z για το αναλογικό φορμά. Η επιστροφή του VHS όχι μόνον ως υλικού, αλλά και με ό,τι αυτό μεταφέρει ως εποχή αθωότητας και ασφάλειας, όπως και η μυθοποίηση του ερασιτεχνικού σινεμά ως μορφής ακατέργαστης, ωμής μυθοπλασίας, βοήθησαν το home movie να αναδυθεί από τη λήθη ως μια μορφή ιδιωτικής καταγραφής της πραγματικής ζωής που, απαλλαγμένο από τις αγκυλώσεις της τεκμηρίωσης ή της μυθοπλασίας, μπορεί να χαρτογραφήσει τον χαμένο χρόνο και τόπο ανάμεσα σε διαφορετικές γενιές και εποχές», συνεχίζει.

Σε ορισμένες από τις συνολικά 18 ταινίεςπου θα προβληθούν, ένα από τα πιο γοητευτικά στοιχεία είναι η ίδια η στάση των «πρωταγωνιστών» απέναντι στον φακό. «Μου αρέσει να παρατηρώ πώς σκηνοθετούσαν οι άνθρωποι τον εαυτό τους. Βλέπεις μικρούς και μεγάλους να πλησιάζουν την κάμερα, να τη χαιρετούν και να απομακρύνονται. Hθελα να αναδείξω αυτή την πρωταρχική συνάντηση ανθρώπου – μηχανής και για αυτόν ακριβώς τον λόγο θα προβάλω το συγκεκριμένο φιλμ», λέει η κ. Παπαδοπούλου για την ταινία που ανακάλυψε ψηφιοποιημένη στο τεράστιο αρχείο της οικογένειάς της και η οποία χρονολογείται περίπου στα τέλη της δεκαετίας του 1940.

Τα χρόνια της αθωότητας

Από την άλλη πλευρά, η σκηνοθέτις ντοκιμαντέρ Λουίζα Ντούρου επέλεξε ένα απόσπασμα από το πιο πρόσφατο 2000. Ο φακός την καταγράφει σε ηλικία μόλις 13 ετών να χορεύει σε μια παράσταση, υποδυόμενη την κάμπια στο παραμύθι «Η Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων». «Στην πραγματικότητα, είναι η μόνη βιντεοκασέτα που έχω. Στην παράσταση είχε έρθει να με δει η θεία-νονά μου και την αγόρασε από τον καμεραμάν που κατέγραφε την εκδήλωση. Οταν, πριν από τρία χρόνια, η θεία μου έφυγε από τη ζωή και χρειάστηκε να αδειάσω το σπίτι της, την ανακάλυψα, εντελώς τυχαία, ανάμεσα σε πολλές άλλες βιντεοκασέτες», μας αφηγείται συγκινημένη, τονίζοντας, μάλιστα, ότι για την ίδια, το υλικό αυτό αποτελεί ένα «ιστορικό ντοκουμέντο»: «Η κάμερα έχει αποτυπώσει μια πολιτιστική εκδήλωση του παρελθόντος, δίνοντας πληροφορίες για το πώς έμοιαζαν τότε τέτοιου τύπου εκδηλώσεις. Επίσης, είναι συναρπαστικό να βλέπεις την αισθητική της εποχής – από τις γραμματοσειρές στους τίτλους του βίντεο μέχρι το πώς ντύνονταν και συμπεριφέρονταν οι άνθρωποι».

Το 2000 χρονολογείται και το home movie της ιστορικού τέχνης Αναστασίας Μιχοπούλου, που καταγράφει το πάρτι για τα πέμπτα της γενέθλια, ένα γεμάτο ζωντάνια απόσπασμα με μπαλόνια, χαρούμενες φωνές και παιδιά να τρέχουν γύρω από την τούρτα. «Για μένα είναι μια γλυκόπικρη εμπειρία, γιατί μέσα από το βίντεο βλέπουμε ανθρώπους που πλέον δεν είναι μαζί μας, όπως η γιαγιά μου», μας λέει και συνεχίζει: «Παρατηρώντας ένα παρελθόν που φαντάζει πια τόσο μακρινό, συνειδητοποιείς πώς έχεις αλλάξει. Ισως μάλιστα να ανακαλύψεις ότι ο τρόπος που θυμόσουν τον εαυτό σου διαφέρει εντελώς από την πραγματικότητα που βλέπεις στην οθόνη».

Η κάμερα έχει αποτυπώσει μια πολιτιστική εκδήλωση του παρελθόντος, δίνοντας πληροφορίες για το πώς έμοιαζαν τότε τέτοιου τύπου εκδηλώσεις. Είναι συναρπαστικό να βλέπεις την αισθητική της εποχής – από τις γραμματοσειρές στους τίτλους μέχρι το πώς ντύνονταν και συμπεριφέρονταν οι άνθρωποι. -Λουίζα Ντούρου, σκηνοθέτις ντοκιμαντέρ

Ηome movies στο σινεμά

Μπορεί τα home movies να είναι καθαρά ερασιτεχνικές καταγραφές με μοναδικό σκοπό τη διάσωση των οικογενειακών αναμνήσεων, ωστόσο, όπως υπογραμμίζει ο κ. Κρανάκης, συγγενεύουν σε μεγάλο βαθμό με τον κινηματογράφο, βαδίζοντας σε κοινά ιστορικά, αισθητικά και τεχνικά μονοπάτια. «Γεννήθηκαν μαζί (ένα από τα πρώτα –ίσως το πρώτο– θεωρούμενα home movies, τo 41 δευτερολέπτων “Le Repas de Bébé” του Λουί Λιμιέρ από το 1895, γυρίστηκε με την ίδια μηχανή, το Cinématographe, που έφτιαξε με τον αδελφό του Ογκίστ και με την οποία γυρίστηκαν και οι πρώτες ταινίες) και εξελίχθηκαν με τον ίδιο ακριβώς τρόπο και τα ίδια τεχνολογικά άλματα – περνώντας από την αναλογική στην ψηφιακή εποχή».

Χαρακτηριστική είναι, μάλιστα, η χρήση home movies σε γνωστές ταινίες –συνήθως με σκηνοθετημένο τρόπο– για να φωτίσουν το παρελθόν των χαρακτήρων. «Παραδείγματα αποτελούν το “Stories We Tell” της Σάρα Πόλεϊ, που αναμειγνύει αληθινά και “κατασκευασμένα” home movies, το “Tarnation” του Τζόναθαν Καουέτ, που ανασυνθέτει την ενηλικίωσή του, αλλά και το έγχρωμο home movie το οποίο παρεμβάλλεται στο ασπρόμαυρο “Οργισμένο είδωλο” του Μάρτιν Σκορσέζε», αναφέρει.

Αν και τα τεχνολογικά μέσα έχουν εξελιχθεί εντυπωσιακά, με εμάς να καταγράφουμε την καθημερινότητα περισσότερο από ποτέ –κυρίως με τη χρήση smartphone– αυτό, σύμφωνα με τους επιμελητές της εκδήλωσης, δεν σημαίνει ότι τη διασώζουμε κιόλας. «Αντιθέτως, υπάρχει ο κίνδυνος να ζούμε σε αυτό που έχει ονομαστεί Digital Dark Age (Ψηφιακός Μεσαίωνας): μια εποχή που παράγουμε και αποθηκεύουμε τεράστιες ποσότητες πληροφορίας, αλλά μπορούμε εύκολα να χάσουμε οριστικά την πρόσβασή μας σε αυτές, καθώς τα μέσα, τα λογισμικά και τα φορμά παλιώνουν», παρατηρεί η επιμελήτρια κινηματογραφικών προγραμμάτων και μεταφράστρια Αναστασία Μελία Ελευθερίου. «Αυτό είναι, μάλιστα, ένα από τα σημαντικότερα ερωτήματα που θέτει σήμερα το Home Movie Day: Τι σημαίνει, τελικά, να διασώζουμε ψηφιακά; Και πώς μπορούμε να μάθουμε να φροντίζουμε τις σημερινές εικόνες μας, αν δεν κατανοήσουμε πρώτα τι συνέβη με τις εικόνες του παρελθόντος;» καταλήγει.

Υπάρχει ο κίνδυνος να ζούμε σε αυτό που έχει ονομαστεί Ψηφιακός Μεσαίωνας: μια εποχή που παράγουμε και αποθηκεύουμε τεράστιες ποσότητες πληροφορίας, αλλά μπορούμε εύκολα να χάσουμε οριστικά την πρόσβασή μας σε αυτές, καθώς τα μέσα, τα λογισμικά και τα φορμά παλιώνουν. -Αναστασία Μελία Ελευθερίου, επιμελήτρια κινηματογραφικών προγραμμάτων και μεταφράστρια

*«Home Movie Day»
Σάββατο 31/10, στον καλλιτεχνικό χώρο Κέντρο Ελέγχου Τηλεοράσεων (Κύπρου 91Α, Κυψέλη).