Το μέλλον που αρνείται να γεννηθεί

Πώς ξεκινήσαμε τη στήλη την περασμένη Τρίτη: από τις λαϊκές εξεγέρσεις του 1848 και το «φάντασμα του κομμουνισμού» πάνω από την ηπειρωτική Ευρώπη, στην παράξενη αντίδραση της βικτωριανής κοινωνίας, να επικεντρωθεί, σε μεγάλο βαθμό, σε άλλου τύπου φαντάσματα: στο παραφυσικό και στον αποκρυφισμό.

Είδαμε επίσης πώς ένας μεγάλος συγγραφέας ιστοριών φαντασμάτων, ο Κάρολος Ντίκενς, χτύπησε όσο μπορούσε την τάση των «αλαφροΐσκιωτων» συμπατριωτών του, προσπαθώντας να περιορίσει την αξία των φαντασμάτων αποκλειστικά και μόνο στη σαγήνη της αφήγησης.

Είδαμε, τέλος, πώς, από τη φύση τους, τα φαντάσματα είναι φρουροί της ακινησίας, της στατικότητας, της συντήρησης εντέλει. Το αντίθετο της ζωής.

Το πόσο δέσμιος μπορεί να είναι κάποιος με το παρελθόν του είναι, βέβαια, προσωπική υπόθεση. Ομως, καθώς μεγαλώνουμε τόσο περισσότερο δέσμιοι γινόμαστε του παρελθόντος, ακριβώς επειδή η ενηλικίωση, η ωρίμανση, είναι συνώνυμα της απώλειας: κάτι χάνουμε συνεχώς στην πορεία.

Δεν κερδίζουμε, παράλληλα, άλλα πράγματα; Σαφώς. Ωστόσο, ο ανθρώπινος νους έχει μια εμμονή με όσα έχασε: μια ηλικία, μια εποχή, ανθρώπους, σχέσεις, επαγγέλματα, περιουσίες. Ολα αυτά γίνονται φαντάσματα μέσα μας: εσφαλμένες επιλογές, δισταγμοί, ακυρώσεις και αναβολές, κακές συγκυρίες – όλα μετατρέπονται σε στοιχειά που μας βασανίζουν, ιδίως τις νύχτες.

Οταν κάποιος ξεκουράζει το κεφάλι του στο μαξιλάρι, ακόμα κι αν έχει παρέα στο πλάι του, είναι πολύ μόνος στο βάθος. Μόνος με τις σκέψεις και τις αναμνήσεις του. Τις μνήμες των επιλογών του, των σφαλμάτων τα οποία, εκείνες τις θολωμένες στιγμές, είτε υπερισχύουν των ορθών αποφάσεων είτε διογκώνονται υπερφυσικά.

Τότε ενεργοποιούνται άλλου τύπου «φαντάσματα»: τα φανταστικά σενάρια. Π.χ., αν είχες πάρει εκείνη την απόφαση αντί γι’ αυτήν που πήρες, θα ήταν όλα καλύτερα. Είμαστε οι σεναριογράφοι και οι σκηνοθέτες αυτών των φανταστικών ιστοριών. Τις κάνουμε ό,τι θέλουμε, λησμονώντας όμως κάτι θεμελιώδες: αν γίνονταν πραγματικότητα, θα είχαν και αυτές στιγματιστεί από τον αναπόφευκτο αστάθμητο παράγοντα του πραγματικού: όλο αυτό το απέραντο πεδίο που δεν μπορείς να ελέγξεις, να γράψεις, να σκηνοθετήσεις.

Αυτά τα σύνδρομα δεν είναι αποκλειστικά προσωπικά. Τα έχουν και ολόκληρες κοινωνίες: αν ο Βενιζέλος δεν είχε πάει στη Σμύρνη· αν δεν είχε χάσει τις εκλογές το 1920· αν το ΚΚΕ είχε κατέβει στις εκλογές του 1946· αν είχαν σταματήσει τους συνταγματάρχες πριν από το πραξικόπημα κ.τ.λ. κ.τ.λ.

Αυτοί όλοι είναι μηχανισμοί που απλώς δεν μας επιτρέπουν να προχωρήσουμε μπροστά. Και αυτή είναι η βαθύτερη λειτουργία των φαντασμάτων: το μέλλον που αρνείται να γεννηθεί. Το μέλλον που εμείς δεν επιτρέπουμε να γεννηθεί.

Καλά το παρελθόν και το μέλλον, αλλά το παρόν; Το παρόν, η παρούσα στιγμή, είναι ό,τι έχουμε. Και όμως, η παρούσα στιγμή εξαϋλώνεται, γίνεται αμέσως παρελθόν, είναι κάτι τόσο ρευστό και φευγαλέο.

Παράξενα, αντιφατικά πράγματα. Αλλά ποιος είπε ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι κάτι φυσιολογικό;