Στην αποκατάσταση του Ιερού Ναού του Αγίου Ιωσήφ στα Λουτρά της Τήνου προχωρά το υπουργείο Πολιτισμού, με στόχο τη στατική ενίσχυση, τη λειτουργική αναβάθμιση και την ασφαλή επαναλειτουργία του μνημείου.
Ο ναός, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί νεότερο μνημείο λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής και αρχιτεκτονικής του αξίας, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια της καθολικής παρουσίας στο Αιγαίο. Η ιστορία του συνδέεται στενά με τα εκπαιδευτικά και τα πνευματικά ιδρύματα που αναπτύχθηκαν στα Λουτρά υπό την εποπτεία των Ιησουιτών και των Ουρσουλινών.
Η ανέγερσή του πραγματοποιήθηκε μεταξύ 1859 και 1872, με τη συμβολή της τοπικής καθολικής κοινότητας και Τηνίων της διασποράς. Πρόκειται για χαρακτηριστικό δείγμα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 19ου αιώνα, στο οποίο συνδυάζονται στοιχεία του τοπικού νεοκλασικισμού με επιρροές της δυτικοευρωπαϊκής και κυρίως της ιταλικής εκκλησιαστικής παράδοσης.
Ο ναός είναι μονόκλιτη λιθόκτιστη βασιλική και διαθέτει ξύλινη θολωτή οροφή, γνωστή ως «ουρανία», πλούσιο ζωγραφικό και ξυλόγλυπτο διάκοσμο, μαρμάρινο αλτάριο, γυναικωνίτη και κωδωνοστάσιο. Στο κτίριο παραμένουν επίσης εμφανή στοιχεία από τις διαφορετικές οικοδομικές του φάσεις και τις μεταγενέστερες επεμβάσεις.
Οι φθορές και η μακρά περίοδος εγκατάλειψης
Η κατάσταση διατήρησης του μνημείου άρχισε να επιδεινώνεται μετά τη δεκαετία του 1960, όταν περιορίστηκε η παρουσία των Ιησουιτών και μειώθηκε η λειτουργική χρήση του ναού.
Η απουσία συστηματικής συντήρησης, σε συνδυασμό με την υγρασία, τη φυσική γήρανση των υλικών, τις σεισμικές καταπονήσεις και τις ασύμβατες επεμβάσεις προηγούμενων δεκαετιών, προκάλεσε σταδιακά εκτεταμένες φθορές. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 ο ναός έχει ουσιαστικά πάψει να χρησιμοποιείται ως χώρος λατρείας.
Μεταξύ των βασικών προβλημάτων που έχουν καταγραφεί περιλαμβάνονται οι εκτεταμένες ρηγματώσεις, οι απώλειες κονιαμάτων και η τοπική αποδιοργάνωση της λιθοδομής, κυρίως στο Ιερό Βήμα. Φθορές παρουσιάζουν ακόμη οι όψεις, τα μαρμάρινα στοιχεία και τα μεταλλικά εξαρτήματα, τα οποία έχουν υποστεί διάβρωση.
Ιδιαίτερα επιβαρυμένη είναι η κατάσταση της στέγης και της ξύλινης θολωτής οροφής. Οι παλαιότερες επεμβάσεις και η εισροή υδάτων έχουν προκαλέσει σοβαρές βλάβες στον ξύλινο φέροντα οργανισμό, στον ζωγραφικό διάκοσμο και στα ξυλόγλυπτα στοιχεία.
Ρηγματώσεις έχουν εντοπιστεί και στο κωδωνοστάσιο, ενώ ο περιβάλλων χώρος αντιμετωπίζει προβλήματα απορροής των ομβρίων και ανεπαρκούς συντήρησης. Η ανάπτυξη βλάστησης επιβαρύνει περαιτέρω την κατάσταση του μνημείου.
Οι προηγούμενες προσπάθειες αποκατάστασης
Η πρώτη μελέτη επισκευής του ναού εκπονήθηκε το 2002, ωστόσο τότε υλοποιήθηκαν μόνο επείγουσες εργασίες, οι οποίες αφορούσαν τη στερέωση του ζωγραφικού διακόσμου και την υποστύλωση της καμάρας.
Το 2005 ιδρύθηκε ο Σύλλογος «Οι Φίλοι του Ιερού Ναού Αγίου Ιωσήφ Λουτρών Τήνου», ο οποίος συνέβαλε στην αναγνώριση της αξίας του κτιρίου και στον χαρακτηρισμό του ως νεότερου μνημείου το 2006.
Τα επόμενα χρόνια πραγματοποιήθηκαν προσωρινές παρεμβάσεις προστασίας, μεταξύ των οποίων η στεγάνωση της στέγης και περιορισμένες σωστικές εργασίες.
Το 2011 εγκρίθηκε μελέτη αποκατάστασης, η οποία έδινε έμφαση στη δομική ενίσχυση, στη χρήση συμβατών με το μνημείο υλικών και στην προστασία του ζωγραφικού διακόσμου. Η μελέτη, ωστόσο, δεν εφαρμόστηκε στο σύνολό της.
Υλοποιήθηκαν μόνο επιμέρους παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση άμεσων κινδύνων, όπως η ενίσχυση της θεμελίωσης και τοπικές εργασίες στην ξύλινη οροφή και την τοιχοποιία. Η μη ολοκλήρωση του σχεδίου αποκατάστασης είχε ως αποτέλεσμα τη συνέχιση των φθορών και κατέστησε αναγκαία την επικαιροποίηση της μελέτης.
Τι περιλαμβάνει το νέο σχέδιο
Η νέα πρόταση του υπουργείου Πολιτισμού βασίζεται σε επικαιροποιημένη αρχιτεκτονική τεκμηρίωση και αποτύπωση του μνημείου, λαμβάνοντας υπόψη τις νεότερες φθορές, τις σωστικές επεμβάσεις που έχουν ήδη πραγματοποιηθεί και τις σύγχρονες απαιτήσεις προστασίας.
Οι εργασίες περιλαμβάνουν την ανακατασκευή της ξύλινης στέγης και την αποκατάσταση της θολωτής οροφής, καθώς και την επισκευή και την ενίσχυση των λιθοδομών, των μεταλλικών στοιχείων και του κωδωνοστασίου.
Προβλέπεται επίσης η αποκατάσταση του συστήματος απορροής ομβρίων και των λίθινων στοιχείων της κεντρικής εισόδου, καθώς και η αντικατάσταση κουφωμάτων που δεν θεωρούνται συμβατά με τον χαρακτήρα του κτιρίου.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει ακόμη την αποκατάσταση των επιχρισμάτων και των χρωματισμών με κατάλληλα υλικά, τη συντήρηση του ξύλινου εξοπλισμού, των μαρμάρινων και μεταλλικών στοιχείων, καθώς και του ζωγραφικού διακόσμου.
Στον περιβάλλοντα χώρο προβλέπονται εργασίες διαμόρφωσης και αποκατάστασης, ενώ θα υπογειοποιηθούν οι εμφανείς ηλεκτρολογικές καλωδιώσεις. Οι επεμβάσεις στον φέροντα οργανισμό του ναού θα εξειδικευτούν σε μεταγενέστερη στατική μελέτη.
Στόχος η ασφαλής επαναλειτουργία του ναού
Σύμφωνα με την υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, βασικός στόχος του έργου είναι η διατήρηση της αυθεντικότητας και της ιστορικής φυσιογνωμίας του μνημείου, η δομική του αποκατάσταση και η ασφαλής επαναλειτουργία του ως χώρου λατρείας και πολιτιστικής αναφοράς.
Η υπουργός επισήμανε ότι ο ναός είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με την παρουσία των Ιησουιτών στην Τήνο και με τη μακραίωνη Ιστορία της καθολικής κοινότητας του νησιού.
«Η προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς αφορά το σύνολο των μνημείων που συγκροτούν την ιστορική ταυτότητα της χώρας, ανεξαρτήτως δόγματος ή θρησκευτικής παράδοσης», ανέφερε μεταξύ άλλων.
Με την ολοκλήρωση των επεμβάσεων, επιδίωξη του υπουργείου είναι ο ναός του Αγίου Ιωσήφ να καταστεί εκ νέου ασφαλής και επισκέψιμος, διατηρώντας παράλληλα τα ιδιαίτερα αρχιτεκτονικά και καλλιτεχνικά χαρακτηριστικά του.