Πίσω από τους θυελλώδεις βόρειους ανέμους που σάρωσαν τη χώρα τις τελευταίες ημέρες του Ιουλίου και δυσχέραναν δραματικά την κατάσβεση των πυρκαγιών σε Βοιωτία και Δυτική Αττική βρίσκεται ένα φαινόμενο με διπλή όψη: το λεγόμενο «πολωμένο μελτέμι».
Από τη μία πλευρά, λειτουργεί σαν φυσικό σύστημα κλιματισμού για μεγάλο τμήμα της ανατολικής Ελλάδας, συγκρατώντας τη θερμοκρασία ακόμη και σε περιόδους έντονης ζέστης. Από την άλλη, η μεγάλη ένταση και –κυρίως– η επιμονή του δημιουργούν εξαιρετικά δυσμενείς πυρομετεωρολογικές συνθήκες, επιταχύνοντας την εξάπλωση μιας φωτιάς και περιορίζοντας τις δυνατότητες των επίγειων και εναέριων δυνάμεων.
Σε ανάρτησή του στο Facebook, ο μετεωρολόγος Θοδωρής Κολυδάς περιγράφει το πολωμένο μελτέμι ως τον «αόρατο ρυθμιστή του ελληνικού καλοκαιριού», επισημαίνοντας ότι το επεισόδιο που καταγράφηκε στα τέλη Ιουλίου του 2026 συγκαταλέγεται, βάσει της ανάλυσής του, στα ισχυρότερα των τελευταίων σχεδόν πέντε δεκαετιών.
Τι είναι το «πολωμένο μελτέμι»
Τα μελτέμια –ή Ετησίες– είναι οι επίμονοι βόρειοι και βορειοανατολικοί άνεμοι που πνέουν κυρίως στο Αιγαίο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού.
Το «πολωμένο μελτέμι» δεν αποτελεί διαφορετικό είδος ανέμου, αλλά μια ενισχυμένη και περισσότερο οργανωμένη εκδοχή του συνηθισμένου μελτεμιού. Ο όρος έχει καταγραφεί στην ελληνική μετεωρολογική βιβλιογραφία ήδη από το 1959, σε εργασία του Κωνσταντακόπουλου για την κυκλοφορία των ετησίων ανέμων στο Αιγαίο.
Το φαινόμενο εκδηλώνεται όταν διαμορφώνεται ένα ισχυρό και σταθερό βαρομετρικό «δίπολο»: υψηλές πιέσεις επικρατούν στην Κεντρική ή την Ανατολική Ευρώπη και στα Βαλκάνια, ενώ χαμηλές πιέσεις –συνήθως ένα θερμικό χαμηλό– αναπτύσσονται στην Ανατολική Μεσόγειο, στη Μικρά Ασία ή στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής.
Οσο μεγαλώνει η διαφορά της ατμοσφαιρικής πίεσης ανάμεσα στα δύο συστήματα, τόσο ενισχύεται το βόρειο ρεύμα που κατευθύνεται προς το Αιγαίο. Μετεωρολογικά, το βαρομετρικό πεδίο γίνεται περισσότερο «πολωμένο» και το μελτέμι αποκτά μεγαλύτερη ένταση, γεωγραφική έκταση και διάρκεια.
Πώς διαφέρει από ένα συνηθισμένο μελτέμι
Το κύριο χαρακτηριστικό του «πολωμένου μελτεμιού» δεν είναι μόνο οι θυελλώδεις ριπές. Οι βόρειοι άνεμοι αποκτούν μεγάλο κατακόρυφο βάθος στην τροπόσφαιρα, φτάνοντας πάνω από το επίπεδο των 850 hPa, δηλαδή σε ύψος περίπου 1.500 μέτρων.
Παράλληλα, δεν εξασθενούν εύκολα κατά τη διάρκεια της νύχτας, όπως συμβαίνει συχνά με ηπιότερα επεισόδια, και μπορούν να διατηρούνται σχεδόν αδιάκοπα επί πολλές ημέρες.
Σύμφωνα με τον Θοδωρή Κολυδά, η ανάλυση των δεδομένων της ευρωπαϊκής βάσης επανάλυσης ERA5 έδειξε ότι στο επεισόδιο των τελευταίων ημερών του Ιουλίου οι ριπές ξεπέρασαν τα 72 χλμ./ώρα. Η ERA5 του ευρωπαϊκού κέντρου ECMWF συνδυάζει ιστορικές παρατηρήσεις και μετεωρολογικά μοντέλα, παρέχοντας ωριαία δεδομένα για την ατμόσφαιρα από το 1940 και μετά.
Ακόμη σημαντικότερη από τη μέγιστη ένταση, κατά τον ίδιο, ήταν η διάρκεια του φαινομένου, καθώς οι ισχυροί βόρειοι άνεμοι επέμεναν για συνεχόμενα εικοσιτετράωρα.
Ριπές έως και 150 χλμ./ώρα σε μετεωρολογικούς σταθμούς
Οι επιτόπιες καταγραφές του δικτύου του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών αποτύπωσαν ακόμη υψηλότερες στιγμιαίες τιμές σε ορεινές και ιδιαίτερα εκτεθειμένες περιοχές.
Στις εγκαταστάσεις του ΕΑΑ στην Πεντέλη καταγράφηκε ριπή 108 χλμ./ώρα στις 31 Ιουλίου, ενώ ο σταθμός στην κορυφή της Πεντέλης κατέγραψε 150 χλμ./ώρα. Ριπή 109 χλμ./ώρα σημειώθηκε στην Πάρνηθα και 150 χλμ./ώρα στην Παξιμάδα Καρύστου –η μεγαλύτερη θερινή τιμή στον συγκεκριμένο σταθμό από την έναρξη λειτουργίας του το 2013.
Το Εθνικό Αστεροσκοπείο χαρακτήρισε συνολικά το φαινόμενο ως ένα από τα ισχυρότερα επεισόδια μελτεμιού της τελευταίας δεκαπενταετίας. Οι τιμές των μετεωρολογικών σταθμών δεν είναι άμεσα συγκρίσιμες με τα πλεγματικά δεδομένα της ERA5, καθώς οι πρώτες αποτυπώνουν τοπικές, στιγμιαίες ριπές σε συγκεκριμένα σημεία και οι δεύτερες τη γενικότερη ατμοσφαιρική κυκλοφορία σε ευρύτερη κλίμακα.
Πώς επηρέασε τις φωτιές σε Βοιωτία και Δυτική Αττική
Οι πυρκαγιές που εκδηλώθηκαν στις 31 Ιουλίου στη Νότια Βοιωτία, στην Αττική και στην Αργολίδα εξελίχθηκαν μέσα σε ένα εξαιρετικά επιβαρυμένο πυρομετεωρολογικό περιβάλλον.
Σύμφωνα με το Εθνικό Αστεροσκοπείο, οι μέσες ταχύτητες των βόρειων ανέμων έφθαναν τοπικά τα 40-50 χλμ./ώρα –6 έως 7 μποφόρ–, ενώ οι ριπές εκτιμάτο ότι θα ξεπερνούσαν τα 90-100 χλμ./ώρα. Οι ισχυροί άνεμοι επέμειναν και τις επόμενες ημέρες, διατηρώντας υψηλό τον κίνδυνο αναζωπυρώσεων και ταχείας μετακίνησης των μετώπων.
Στη φωτιά που ξεκίνησε στη Νότια Βοιωτία και εξαπλώθηκε προς τη Δυτική Αττική, οι βόρειοι και οι βορειοδυτικοί άνεμοι εξακολουθούσαν την Κυριακή 2 Αυγούστου να πνέουν με μέσες εντάσεις 30-40 χλμ./ώρα και ριπές έως 60-70 χλμ./ώρα, παρότι είχαν εξασθενήσει σε σχέση με τα προηγούμενα εικοσιτετράωρα.
Ο άνεμος δεν προκαλεί την πυρκαγιά, καθορίζει όμως την εξέλιξή της
Το μελτέμι δεν αποτελεί την αιτία εκδήλωσης μιας πυρκαγιάς. Μπορεί, όμως, να επηρεάσει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αυτή θα κινηθεί μετά την έναρξή της.
Οι ισχυροί άνεμοι ωθούν τις φλόγες προς άκαυτη βλάστηση, αυξάνουν την παροχή οξυγόνου και μεταφέρουν καύτρες σε μεγάλες αποστάσεις, δημιουργώντας νέες εστίες μπροστά από το κύριο μέτωπο. Το αποτέλεσμα είναι η φωτιά να εξαπλώνεται ταχύτερα, να αλλάζει απρόβλεπτα κατεύθυνση και να αποκτά μεγαλύτερη ένταση.
Την ίδια στιγμή, οι αναταράξεις και οι πολύ ισχυρές ριπές μπορούν να περιορίσουν ή ακόμη και να καταστήσουν αδύνατες τις πτήσεις των εναέριων μέσων. Η Πυροσβεστική είχε προειδοποιήσει ότι, υπό θυελλώδεις ανέμους, κάθε νέα πυρκαγιά μπορούσε να εξελιχθεί πολύ γρήγορα, να λάβει μεγάλες διαστάσεις και να καταστεί εξαιρετικά δύσκολη στην αντιμετώπισή της.
Η διπλή όψη του φαινομένου
Παρά την επικινδυνότητά του σε συνθήκες πυρκαγιάς, το «πολωμένο μελτέμι» λειτουργεί ως σημαντικός μηχανισμός δροσισμού.
Η σταθερή βόρεια ροή συγκρατεί τη θερμοκρασία στην Αττική, στην Εύβοια, στη Βοιωτία, στις Κυκλάδες και σε άλλα τμήματα της ανατολικής χώρας. Σε ισχυρά επεισόδια, η μέγιστη θερμοκρασία στην Αθήνα μπορεί να είναι κατά 3 έως 5 βαθμούς χαμηλότερη σε σχέση με ημέρες άπνοιας ή επικράτησης νοτίων ανέμων, σύμφωνα με την ανάλυση του Θοδωρή Κολυδά.
Αυτή είναι και η μεγάλη αντίφαση του φαινομένου: ο ίδιος άνεμος που προσφέρει ανάσα από τη ζέστη μπορεί, μέσα σε ένα ήδη ξηρό και εύφλεκτο τοπίο, να γίνει ο ισχυρότερος σύμμαχος μιας ανεξέλεγκτης πυρκαγιάς.
Με πληροφορίες από Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών/meteo.gr και kolydas.eu