Δεν γνωρίζω αν υπάρχει στον κόσμο άλλη κατηγορία αποστάγματος πιο ευμετάβλητη και πιο δυναμική από την τεκίλα. Από τα ’60s και τα ’70s, που άρχισε να γίνεται ευρύτερα γνωστή και να (αυτο)ρυθμίζεται βάσει του Consejo Regulador de Tequila (CRT)*, μέχρι σήμερα, έχει περάσει από δεκάδες διαφορετικές φάσεις, έχει επανεφεύρει ουκ ολίγες φορές τον εαυτό της και έχει αλλάξει την εικόνα της άλλες τόσες. Το ρόλερ κόστερ της περιλαμβάνει από αλλαγές στη νομοθεσία και προβλήματα στην καλλιέργεια μέχρι την ανάδειξή της σε αρχέτυπο σφηνακίου ή σε κολιέ στην πίσω τσέπη της Κένταλ Τζέντερ, ώσπου να φθάσει να λάβει ένα «τσουνάμι» επενδύσεων από celebrities την τελευταία δεκαετία, να δει τους τζίρους της να εκτοξεύονται και πάλι πρόσφατα να φρενάρουν. Σε κάθε περίπτωση, το πηλίκο της πράξης υπήρξε για δεκαετίες θετικό, οι Μεξικανοί και οι γηγενείς πρόγονοί τους είχαν επινοήσει ένα απόσταγμα που τρέλαινε και εξακολουθεί να τρελαίνει τους γκρίνγκος, τα καθαρά νούμερα του οποίου ακολουθούσαν πάντα ανοδική πορεία.
Η πρώτη ύλη της τεκίλας, η αγαύη, φυτεύεται στις αχανείς εκτάσεις των μεξικανικών νομών του Nayarit, του Tamaulipas, του γραφικού Guanajuato, του Michoacán και του Jalisco. Η «υπερ-γεωργία» στη μονοκαλλιέργειά της μπορεί να πληγώνει τη γη και το οικοσύστημα του Μεξικού, όμως έχει δώσει πολλές χιλιάδες –σε πέσος ή αμερικανικά δολάρια– λόγους για να θεωρείται κάτι παραπάνω από ένα τυπικό γαστρονομικό προϊόν, συχνά και ένα ακόμη πολιτιστικό αγαθό. Στο ιστορικό timeline αυτού του οργανισμού δισεκατομμυρίων, συντριπτικά συγκεντρωμένου στη μικρή περιοχή του Jalisco –όπου έχει την έδρα του ίσως το πιο ισχυρό και βίαιο καρτέλ ναρκωτικών της χώρας, το Jalisco New Generation Cartel (CJNG)–, ήρθε να προστεθεί ένα ακόμη –αιματοβαμμένο αυτή τη φορά– κεφάλαιο. Στις αρχές του περασμένου Φεβρουαρίου οι μεξικανικές Αρχές συνέλαβαν τον δήμαρχο της ίδιας της πόλης Tequila, Diego Rivera Navarro, μαζί με τον επικεφαλής της τοπικής αστυνομίας και δύο ακόμη υψηλόβαθμους αξιωματούχους του δήμου. Παρόμοιες κατηγορίες συναντάμε συνήθως στο σενάριο κινηματογραφικών ταινιών: εκβιασμός των αποσταγματοποιείων και ζυθοποιείων της περιοχής, υπεξαίρεση δημόσιου χρήματος, συνεργασία με το CJNG και, στο βάθος του φακέλου, ακόμη και απαγωγή πολιτικών αντιπάλων το 2021, οι οποίοι αναγκάστηκαν να παραιτηθούν ώστε να ανοίξει ο δρόμος για ανθρώπους αρεστούς τόσο στον δήμαρχο όσο και στο καρτέλ. Ο ίδιος πρακτικά λειτουργούσε ως βραχίονάς τους. Ο τρόπος λειτουργίας του κυκλώματος ήταν μεθοδικός και σχεδόν γραφειοκρατικός: φόροι ακίνητης περιουσίας έως και είκοσι φορές πάνω από τα νόμιμα όρια, πρόστιμα εκατομμυρίων πέσο, άρνηση χορήγησης αδειών, ακόμη και απόπειρες διακοπής της παραγωγής εν ώρα λειτουργίας. Καταγγελίες από εννιά αποστακτήρια κινητοποίησαν τις Αρχές, λίγο πριν συλληφθεί ο δήμαρχος. Λίγες μέρες μετά, ο μεξικανικός στρατός σκότωσε τον Nemesio Oseguera Cervantes –«El Mencho»–, αρχηγό του CJNG και για χρόνια τον πλέον καταζητούμενο άνδρα του Μεξικού. Η αντίδραση, βεβαίως, του καρτέλ ήταν άμεση: περίπου διακόσια πενήντα οδοφράγματα με φλεγόμενα φορτηγά και λεωφορεία σε οκτώ πολιτείες, τουρίστες να εγκαταλείπουν το Puerto Vallarta και η πανέμορφη Guadalajara –πρωτεύουσα του Jalisco και πόλη που θα φιλοξενήσει το Μουντιάλ του 2026– να θυμίζει πόλη-φάντασμα.
Η «υπερ-γεωργία» στη μονοκαλλιέργεια της αγαύης μπορεί να πληγώνει τη γη και το οικοσύστημα του Μεξικού, όμως έχει δώσει πολλές χιλιάδες –σε πέσος ή δολάρια– λόγους για να θεωρείται κάτι παραπάνω από ένα τυπικό γαστρονομικό προϊόν, συχνά και ένα ακόμη πολιτιστικό αγαθό.
Για να αντιληφθεί κανείς την –οικονομική– δύναμη αυτής της βιομηχανίας και, άρα, γιατί φτάσαμε να παρακολουθούμε περιστατικά τέτοιας έντασης, χρειάζεται μια σύντομη αναδρομή στα τελευταία είκοσι χρόνια. Αφετηρία, η υπογραφή της συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου της Βόρειας Αμερικής (NAFTA), στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Από εκείνη τη στιγμή, η τεκίλα απέκτησε ελεύθερη, αφορολόγητη πρόσβαση στη μεγαλύτερη αγορά αλκοολούχων του κόσμου. Ήταν το έναυσμα για ραγδαία ανάπτυξη, κατέστη όμως και η αρχή μιας σχεδόν απόλυτης εξάρτησης από έναν και μόνο καταναλωτή. Και τώρα που ο καταναλωτής αυτός κόβει το αλκοόλ εδώ και μία διετία, οι πωλήσεις κλονίζονται. Ενδεικτικό της εκρηκτικής πορείας, κυρίως με τους celebrities που επένδυσαν στην αγορά των μεξικανικών αποσταγμάτων αγαύης, υπήρξε το σπουδαίο ορόσημο του 2021: η τεκίλα για πρώτη φορά έγινε το δεύτερο απόσταγμα με την υψηλότερη κατανάλωση στις ΗΠΑ, πίσω μόνο από τη βότκα και ξεπερνώντας το εθνικό τους ποτό, το αμερικανικό ουίσκι! Ο ρυθμός ανάπτυξης μέχρι τότε υπήρξε σχεδόν εκθετικός. Όμως το 2022 ήταν και η τελευταία χρονιά με εντυπωσιακά νούμερα, παρόλο που για πρώτη φορά ο ρυθμός ανάπτυξής της μειώθηκε. Και σαν να μην έφτανε η συρρίκνωση της ζήτησης, η τεκίλα –φαίνεται πως– απειλείται τώρα και από την πλευρά της προσφοράς. Όχι στο Μεξικό, αλλά στις ΗΠΑ.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η εικόνα άλλαξε ριζικά. Μέσα σε μόλις δύο έτη η παραγωγή έχασε σχεδόν το ένα τέταρτό της –από τα 651 εκατ. λίτρα του 2022, στα 495 εκατ. του 2024–, ενώ το 2025 οι πωλήσεις στην αμερικανική αγορά κατέγραψαν την πρώτη τους ουσιαστική πτώση εδώ και μία δεκαετία. Την ίδια στιγμή αναδείχθηκε το θέμα της κλιματικής αλλαγής, η οποία ανάγκασε πολλούς αμπελουργούς των νότιων πολιτειών της Αμερικής να βγουν σε αναζήτηση εναλλακτικών καλλιεργειών, ενώ και η ανάγκη για καινοτομία γέννησε έναν, ακόμα μικρό, αλλά σε λίγα χρόνια πιστεύω υπολογίσιμο, παίκτη στον αμερικανικό χάρτη με τα αποστάγματα. Η μορφολογία του εδάφους και η γεωργική φυσιογνωμία της Καλιφόρνια μετασχηματίζονται σταδιακά εδώ και περίπου μία δεκαετία, πρωτίστως υπό το βάρος της παρατεταμένης ξηρασίας και των αυστηρών περιορισμών στη χρήση υδάτινων πόρων και, βέβαια, των πυρκαγιών που ξεσπούν – απότοκα όλα της κλιματικής αλλαγής. Μέσα σ’ αυτό το νέο πλαίσιο, οι καλλιεργητές επιζητούν λύσεις περισσότερο συμβατές με τη νέα κλιματική πραγματικότητα κι έτσι τα τελευταία χρόνια έχουν στραφεί προς την αγαύη, φυτό που ευδοκιμεί ακόμη και στις πιο άνυδρες συνθήκες. Μπορούν, άραγε, οι Αμερικανοί παραγωγοί να αποδειχθούν game changers;
Το θέμα της κλιματικής αλλαγής ανάγκασε πολλούς αμπελουργούς των νότιων πολιτειών της Αμερικής να βγουν σε αναζήτηση εναλλακτικών καλλιεργειών, επιζητώντας λύσεις περισσότερο συμβατές με τη νέα κλιματική πραγματικότητα, κι έτσι τα τελευταία χρόνια έχουν στραφεί προς την αγαύη, φυτό που ευδοκιμεί ακόμη και στις πιο άνυδρες συνθήκες.
Σε κάθε περίπτωση, η αγορά της τεκίλα τα τελευταία χρόνια διεκδίκησε και κέρδισε το δικό της –μεγάλο– μερίδιο στα πρωτοσέλιδα μέσων της αγοράς, αλλά και στις διαδικτυακές και διά ζώσης συζητήσεις, και για άλλους λόγους. Μια μεγάλη κουβέντα μονοπώλησε το ενδιαφέρον όταν, περίπου μία πενταετία πριν, δύο bloggers ξεκίνησαν να καταγράφουν τις τεκίλες χωρίς κανένα πρόσθετο – γλυκερίνες, καραμελοχρώματα και λοιπά εκχυλίσματα. Τα εν λόγω πρόσθετα, αν και επιτρεπτά από τη νομοθεσία, εθεωρείτο πως αλλοίωναν το γευστικό και αρωματικό προφίλ του παραδοσιακού προϊόντος. Κάπως έτσι, προέκυψε άλλος ένας –παράτυπος– χαρακτηρισμός στη φιάλη (additive-free), άλλη μία διαμάχη μεταξύ των εταιρειών για το ποια χρησιμοποιεί πρόσθετα και ποια όχι, άλλος ένας πονοκέφαλος για τα τμήματα μάρκετινγκ των μεγάλων εταιρειών που έβλεπαν ξαφνικά τα brands τους να κατατάσσονται σε άτυπες «μαύρες» και «λευκές» λίστες στο ίντερνετ, άλλη μία ρωγμή στο οικοδόμημα της ρυθμιστικής Αρχής, η οποία επί χρόνια θεωρούσε ότι η ίδια είχε τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο για το τι είναι αυθεντική τεκίλα.
Άξιο αναφοράς, πάντως, είναι πως η τεκίλα κατάφερε ένα μεγάλο επίτευγμα: από τα χρόνια που σχεδόν αποκλειστικά προοριζόταν για σωρηδόν σερβίρισμα σε σφηνάκια του ευρώ, με λάιμ και αλάτι, να εμφιαλωθεί σε πανάκριβες καράφες, περίτεχνα σκαλισμένες και με τιμές σε τριψήφια και τετραψήφια νούμερα. Βεβαίως, όπως είχε γίνει πολλά χρόνια πριν και με τη βότκα, οι τιμές τους ουδόλως αντιπροσωπεύουν ή ακολουθούν την ποιότητά τους, παρά αποσβένουν τα εκατομμύρια που έχουν επενδύσει οι celebrities/star ιδιοκτήτες τους ή τα τμήματα μάρκετινγκ που διαθέτουν.
Αν, πάντως, βρεθεί κανείς στο πανέμορφο Μεξικό ως επισκέπτης σε κάποιο από τα αρτιζάνικα αποστακτήρια τεκίλας, αφού πρώτα «οργώσει» πεζή τα αχανή καλλιεργήσιμα χωράφια με τις αγαύες τους, εύκολα θα αντιληφθεί, δοκιμάζοντας το εθνικό απόσταγμα της χώρας, γιατί αποτελεί ένα από τα σπουδαιότερα και πλέον πολύπλοκα αποστάγματα στον κόσμο.
*Οργανισμός που ρυθμίζει, ως εσωτερικό όργανο, με μέλη παραγωγούς, την παραγωγή, τη σήμανση και τις εξαγωγές του αποστάγματος.