Ο Χάρβεϊ Γκόλντσμιθ, βετεράνος διοργανωτής συναυλιών, που διοργάνωσε το Live Aid το 1985 και το Live 8 το 2005, αναλογίζεται σχετικά με το γεγονός ότι οι καλλιτέχνες και τα συγκροτήματα με τα οποία συνεργαζόταν ως νέος τη δεκαετία του 1970 –από τον Έρικ Κλάπτον και τον Μπομπ Ντίλαν μέχρι τους Rolling Stones και τους The Who– συνεχίζουν να εμφανίζονται σήμερα, έχοντας μπει για τα καλά στην ένατη δεκαετία της ζωής τους. «Είμαι έκπληκτος», λέει, έχοντας μόλις κλείσει και ο ίδιος τα 80. «Είμαι έκπληκτος που είναι ακόμη ζωντανοί».
Όχι μόνο εμφανίζονται, αλλά πολλοί από αυτούς περιοδεύουν συνεχώς, δίνοντας συναυλίες στη μία πόλη μετά την άλλη. Στην πραγματικότητα, αν ρίξετε μια ματιά στο ημερολόγιο συναυλιών αυτού του καλοκαιριού, μπορεί κάλλιστα να πιστέψετε ότι βρισκόμαστε ακόμη στη δεκαετία του 1970.
Μια πρόταση που δεν μπορούν να αρνηθούν
Ο Τομ Τζόουνς, στην τρυφερή ηλικία των 86 ετών, ξεκίνησε τον Ιούλιο παγκόσμια περιοδεία σχεδόν 40 συναυλιών. Ο Ντίλαν, στα 85 του, μόλις ξεκίνησε να περιοδεύει σε 11 πόλεις των ΗΠΑ. Από τις 23 Αυγούστου έως τις αρχές Οκτωβρίου, ο 82χρονος Ρότζερ Ντάλτρι θα πραγματοποιήσει μεγάλη περιοδεία στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ τόσο ο Άλις Κούπερ (78) όσο και ο Ρόμπερτ Πλαντ (77) βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε περιοδεία.
Οι ογδοντάρηδες συμμετέχουν ακόμα και σε φεστιβάλ: η Γκλόρια Γκέινορ ήταν το κεντρικό πρόσωπο στο φεστιβάλ Boogietown σε ηλικία 82 ετών και ετοιμάζεται να ανακοινώσει μια περιοδεία στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2027, ενώ τον επόμενο μήνα η Νταϊάνα Ρος, επίσης 82 ετών, θα είναι το βασικό όνομα στο Brighton Pride. Από τις 6 έως τις 17 Σεπτεμβρίου, ο 81χρονος Έρικ Κλάπτον θα δώσει έξι συναυλίες στις Μεσοδυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ. Στις 26 και 27 Σεπτεμβρίου θα εμφανιστεί στο Crossroads Guitar Festival στο Όστιν του Τέξας, όπου συμμετέχει και ο 81χρονος Πιτ Τάουνσεντ.
Ο Γουίλι Νέλσον, ο οποίος είναι 93 ετών, είναι αυτή τη στιγμή το κεντρικό πρόσωπο του φεστιβάλ Outlaw, που ταξιδεύει σε 12 πόλεις. Οι Rolling Stones, που το 2022 εμφανίστηκαν στο BST Hyde Park και το 2024 πραγματοποίησαν περιοδεία στη Βόρεια Αμερική, έχουν αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο να επιστρέψουν στον δρόμο για να προωθήσουν το νέο τους άλμπουμ, Foreign Tongues.
«Όταν πρωτοξεκίνησα με τους Who ή τους Stones, πήγαινα στην επόμενη συναυλία μου το πρωί, την ώρα που εκείνοι πήγαιναν για ύπνο», λέει ο Γκόλντσμιθ. «Μετά, κάποια στιγμή τη δεκαετία του 1990, ορισμένοι από αυτούς έγιναν βίγκαν, σταμάτησαν να πίνουν και άρχισαν να φέρνουν τους γυμναστές τους στις περιοδείες. Και τώρα, αποκτούν όλο και καλύτερη φυσική κατάσταση. Επίσης, τους προσφέρουν τόσο πολλά χρήματα για να εμφανιστούν live, που απλώς δεν μπορούν να αρνηθούν».
Η διέξοδος των συναυλιών
Από τότε που το streaming περιόρισε σημαντικά τα έσοδα πολλών καλλιτεχνών από τις ηχογραφήσεις, οι περιοδείες αποτελούν για πολλούς την κύρια πηγή εσόδων. Είναι λογικό, λοιπόν, οι καλλιτέχνες να αισθάνονται πίεση ώστε να συνεχίζουν να περιοδεύουν όσο το δυνατόν περισσότερο (ή να βγαίνουν από τη σύνταξη για να παίξουν άλλη μια τελευταία συναυλία) – ειδικά, μάλιστα, όταν υπάρχει τόσο μεγάλη ζήτηση από τους baby boomers που παραμένουν οπαδοί λαχταρώντας τη νοσταλγία ή από τους διοργανωτές περιοδειών, οι οποίοι βλέπουν την «εμπορική» αξία των εν λόγω μουσικών να αυξάνεται.
Γι’ αυτό, κάποια από αυτά τα «vintage» ονόματα παίζουν σε μεγαλύτερες σκηνές από αυτές όπου έπαιζαν την περίοδο της εμπορικής τους ακμής (και σε κοινό που πλέον εκτείνεται σε τρεις γενιές), απαιτώντας παράλληλα και υψηλότερες αμοιβές. Η μάνατζερ της Γκέινορ, Στέφανι Γκολντ, μου λέει ότι η τραγουδίστρια του I Will Survive «κερδίζει πολύ περισσότερα» από ό,τι τη δεκαετία του 1980, εν μέρει επειδή είναι από τους τελευταίους εναπομείναντες καλλιτέχνες της γενιάς της, αλλά και επειδή, στα 82 της, «έφτασε στο σημείο που δεν αξίζει να φύγει από το σπίτι της για λιγότερα χρήματα».
Λίφτινγκ στη φωνή
Ποια είναι, λοιπόν, τα μυστικά πίσω από αυτούς τους ροκ σταρ που μοιάζουν να αψηφούν την ηλικία τους; Στην κορυφή της λίστας βρίσκεται ο δρ Στίβεν Ζάιτελς, πρωτοπόρος λαρυγγολόγος και χειρουργός λαρυγγολόγος και χειρουργός με εξειδίκευση στην ογκολογία του λάρυγγα, ο οποίος «έσωσε» τη φωνή της Αντέλ μετά την αφαίρεση ενός καλοήθους πολύποδα, ανέλαβε τη θεραπεία της Τζούλι Άντριους μετά τη βλάβη που υπέστη στις φωνητικές χορδές και μέχρι σήμερα έχει χειρουργήσει 22 τραγουδιστές που έχουν κερδίσει Grammy.
Κάποια από τα «vintage» ονόματα της ροκ παίζουν σε μεγαλύτερες σκηνές από αυτές όπου έπαιζαν την περίοδο της εμπορικής τους ακμής.
«Στο πρώτο μισό της καριέρας μου έβλεπα ανθρώπους στα 90 τους μόνο μία ή δύο φορές τον χρόνο», λέει ο Ζάιτελς, ο οποίος σύντομα πρόκειται να κυκλοφορήσει το πρώτο του βιβλίο, Voice Journeys: A Surgeon’s Story. «Τώρα, είναι πλέον συνηθισμένο στο ιατρείο μου να παρακολουθώ ασθενείς που έχουν περάσει τα 90». Πριν από δεκαπέντε χρόνια, ο Ρότζερ Ντάλτρι είχε αστειευτεί ότι ο Ζάιτελς –ο οποίος αφαίρεσε προκαρκινικές αλλοιώσεις από τις φωνητικές χορδές του τραγουδιστή των Who, μόλις πέντε εβδομάδες πριν από την εμφάνισή του στο Super Bowl του 2010– «ορκίζεται πως θα με κρατήσει να τραγουδάω μέχρι τα 80 μου». Τον ρωτώ πώς αισθάνεται βλέποντας σήμερα τον Ντάλτρι να εμφανίζεται στη σκηνή στα 82 του. «Ε, θα συνεχίσει να τραγουδά και μετά από αυτή την ηλικία, αυτό είναι βέβαιο». Ρωτώ τον Ζάιτελς αν η έμφαση στις επανορθωτικές επεμβάσεις της φωνής ταιριάζει με τη σύγχρονη εμμονή της κοινωνίας με την αιώνια νεότητα. Σήμερα είναι συνηθισμένο οι διάσημοι να πληρώνουν ακόμα και 116.000 ευρώ για ένα λίφτινγκ που τους κάνει να δείχνουν 20 χρόνια νεότεροι· γιατί λοιπόν να μη θέλουν και μια φωνή που να ακούγεται αντίστοιχα νέα; «Φυσικά, οι άνθρωποι θέλουν να φαίνονται νέοι, άρα θέλουν και να ακούγονται νέοι. Πριν από χρόνια γινόταν λόγος για ένα “λίφτινγκ φωνής”, αλλά αυτό ήταν ανοησία – δεν υπάρχει κάτι τέτοιο». Ωστόσο, ο Ζάιτελς αφιέρωσε τα τελευταία 25 χρόνια στην ανάπτυξη βιοϋλικών σε μορφή γέλης, με στόχο να αποκαθίσταται μέρος της απαλότητας και της ελαστικότητας των φωνητικών χορδών.
Το αποτέλεσμα, όπως λέει, είναι ότι «οι σταρ θα μπορούσαν να τραγουδούν όπως τραγουδούσαν πριν από 20 χρόνια, ίσως και καλύτερα». Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι μουσικοί τού ζητούν να τους συνοδεύει στις περιοδείες τους. «Όμως έχω την καθηγητική μου θέση στο Χάρβαρντ και ασχολούμαι με ασθενείς με καρκίνο, οπότε αυτό δεν πρόκειται να συμβεί», εξηγεί. Ο δάσκαλος φωνητικής Γκάρι Κατόνα έχει συνεργαστεί με τη Γουίτνεϊ Χιούστον, τον Φρανκ Σινάτρα και τον Τόνι Μπένετ, βοηθώντας τον τελευταίο να συνεχίσει να εμφανίζεται έως τα 95 του.
Συμφωνεί με τον Ζάιτελς ότι οι μοντέρνες τάσεις ευεξίας ή πρακτικές biohacking δεν προσφέρουν ουσιαστικό όφελος στη διατήρηση της φωνής. «Τελικά, το σημαντικότερο είναι η φυσική κατάσταση. Η φωνή είναι ένας μυς και το τραγούδι είναι άθλημα. Άρα, ένας τραγουδιστής πρέπει να είναι γυμνασμένος, όπως ένας αθλητής».
Απρόσμενοι υπεραθλητές
Αυτός είναι σε μεγάλο βαθμό και ο λόγος που ο Μικ Τζάγκερ, ο οποίος ακολουθεί μία από τις πιο απαιτητικές και σταθερές ρουτίνες φυσικής κατάστασης της γενιάς του, εξακολουθεί να κινείται ακούραστα στη σκηνή για ώρες. «Έχει μαζί του προσωπικό γυμναστή στις περιοδείες εδώ και 30 χρόνια», λέει ο Γκόλντσμιθ, αναφερόμενος στον Νορβηγό φυσικοθεραπευτή Τόργιε Έικε, ο οποίος αποφεύγει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και δεν δίνει συνεντεύξεις. Ο Τζάγκερ, του οποίου ο πατέρας ήταν καθηγητής φυσικής αγωγής και του έμαθε από μικρή ηλικία την αξία της άσκησης και των διατάσεων, έχει δηλώσει ότι γυμνάζεται έξι φορές την εβδομάδα, κάνοντας πιλάτες, χορό, κικ μπόξινγκ, γιόγκα και ποδόσφαιρο.
Αντίστοιχα, ο Ροντ Στιούαρτ, που εξακολουθεί να εμφανίζεται στη σκηνή στα 81 του, συνεργάζεται εδώ και περισσότερα από 25 χρόνια με τον προσωπικό γυμναστή Γκάρι Ο’Κόνορ, ακολουθώντας στρατιωτικού τύπου προπονήσεις. Αυτές περιλαμβάνουν υποβρύχια κολύμβηση με πέδιλα και αναπνευστήρα κλειστού κυκλώματος, ώστε να μένει περισσότερο κάτω από το νερό και να εξασκεί τον έλεγχο της αναπνοής, καθώς και έλξη μεταλλικού έλκηθρου για την ενδυνάμωση των ποδιών.
«Είναι επίσης ο λόγος που και ο Ρότζερ [Ντάλτρι] ακούγεται τόσο καλά», προσθέτει ο Ζάιτελς. Ο Ντάλτρι, που παίζει σκουός και κάνει προπόνηση με βάρη από τη δεκαετία του 1980, έχει δηλώσει ότι πλέον πηγαίνει στο γυμναστήριο δύο φορές την εβδομάδα και χρησιμοποιεί το κωπηλατικό μηχάνημα. Ο Ίγκι Ποπ, στα 79 του, αποδίδει την ευλυγισία του πάνω στη σκηνή στην καθημερινή εξάσκηση στο qigong, μια κινεζική πρακτική ήπιων κινήσεων, ελεγχόμενης αναπνοής και συγκέντρωσης.
Ο Τομ Τζόουνς, ο οποίος έχει πει χαριτολογώντας ότι στα 80 του είχε χτίσει έναν μοναδικό «κοιλιακό» αντί για six pack, αποδίδει την τωρινή φυσική του κατάσταση –είναι 86 ετών– στην πυγμαχία και στη θεραπεία αναστροφής («μια τεχνική κατά την οποία το σώμα κρέμεται ανάποδα, με στόχο την προσωρινή αποσυμπίεση της σπονδυλικής στήλης και την ανακούφιση από τον πόνο στη μέση»). Η Γκλόρια Γκέινορ, από την άλλη, κάνει CrossFit τρεις φορές την εβδομάδα, παρότι έχει υποβληθεί σε δύο επεμβάσεις αντικατάστασης γονάτων.
Για να καταλάβω πώς έχει αλλάξει η υγεία και η φυσική προετοιμασία στις περιοδείες τα τελευταία χρόνια, μίλησα με τον Ντέιβ Χάνκοκ, διδάκτορα φυσικοθεραπείας, πρώην επικεφαλής φυσικοθεραπευτή της Τσέλσι και της εθνικής ομάδας της Αγγλίας στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 2010, ο οποίος έχει περιοδεύσει με τους U2 και τη Madonna. «Οι σταρ πλέον προπονούνται σαν αθλητές κορυφαίου επιπέδου», λέει. «Ερχόμουν από τον χώρο του αθλητισμού, νομίζοντας ότι η μουσική θα ήταν παιχνιδάκι. Αποδείχθηκε ακριβώς το αντίθετο. Η εργασιακή τους πειθαρχία είναι εκπληκτική». Για τους μεγαλύτερους σε ηλικία πελάτες του, οι βασικές ασκήσεις περιλαμβάνουν σύντομα διαστήματα αερόβιας άσκησης υψηλής έντασης, όπως έντονο ποδήλατο, ώστε να αυξάνεται η καρδιοαναπνευστική αντοχή και έλεγχος της αναπνοής κατά το τραγούδι. Παρακολουθεί επίσης πόση ενέργεια καταναλώνουν στη σκηνή, ώστε να ενημερώνει τον σεφ της περιοδείας για τις απαιτήσεις τους σε πρωτεΐνη.
Τέρμα οι καταχρήσεις
Οι εποχές που οι σταρ έβγαιναν για διασκέδαση μετά τη συναυλία έχουν παρέλθει, λέει ο Χάνκοκ, ο οποίος έχει ακόμα και κρεβάτι στα παρασκήνια για να περιποιείται τους πελάτες του στα διαλείμματα της παράστασης. Στη διαδρομή προς το ξενοδοχείο έχουν πλέον τα πόδια τους μέσα σε συσκευές ψυχρής συμπίεσης. «Ύστερα, κάνουμε μία ώρα αποκατάστασης στο δωμάτιο του ξενοδοχείου, στη μία τα ξημερώματα, ενώ εκείνοι ακούνε ξανά τη συναυλία για να εντοπίσουν τυχόν λάθη».
Στα καμαρίνια τους, το αλκοόλ και τα ναρκωτικά έχουν δώσει τη θέση τους σε φορητές συσκευές κρυοθεραπείας και ατμού, καθώς και σε ενδοφλέβιους ορούς — εξοπλισμό και πρακτικές που μεταφέρονται ακόμα και στα λεωφορεία των περιοδειών.
Η Γκλόρια Γκέινορ κάνει CrossFit τρεις φορές την εβδομάδα, παρότι έχει υποβληθεί σε δύο επεμβάσεις αντικατάστασης γονάτων.
Ο Χάνκοκ παραμένει, πάντως, επιφυλακτικός απέναντι σε ορισμένες ολοένα και πιο δημοφιλείς πρακτικές της λεγόμενης «επιστήμης της μακροζωίας», όπως η οξυγόνωση του πλάσματος, που προωθείται ως μέθοδος φιλτραρίσματος ή καθαρισμού του αίματος, καθώς και οι ενέσεις πεπτιδίων (μικρών αλυσίδων αμινοξέων, των δομικών στοιχείων των πρωτεϊνών) και βλαστοκυττάρων. «Είναι πολύ… Χόλιγουντ όλα αυτά και, κατά τη γνώμη μου, η επιστημονική τεκμηρίωση δεν είναι ακόμη επαρκής», λέει. «Οι καλλιτέχνες όμως ενδιαφέρονται πολύ.
Κάποιοι ορκίζονται σε συγκεκριμένα ενέσιμα πεπτίδια που προωθούνται για αποκατάσταση ή μακροζωία, παρότι τα συγκεκριμένα σκευάσματα δεν έχουν εγκριθεί από τον FDA και τα διαθέσιμα δεδομένα ασφάλειας και αποτελεσματικότητας είναι περιορισμένα. Μερικοί από τους μεγαλύτερους σε ηλικία καταφεύγουν επίσης σε πειραματικές ενέσεις βλαστοκυττάρων στις αρθρώσεις, παρότι τέτοιες θεραπείες δεν είναι εγκεκριμένες στις ΗΠΑ για ορθοπεδικές παθήσεις».
Προσαρμογές, αποκατάσταση, ασφαλιστική κάλυψη
Πιστεύει ότι η εμμονή των καλλιτεχνών με την ευεξία θα συνεχίσει να αυξάνει την ηλικία των πρωταγωνιστών των μεγάλων συναυλιών; «Απολύτως. Θα τους βλέπουμε να εμφανίζονται άνετα και μετά τα 80 τους». Ωστόσο, οι εξαντλητικές σωματικές απαιτήσεις μιας περιοδείας καθιστούν μάλλον απίθανη τη συνέχιση πέρα από τα 90, παρά την πρόοδο της ιατρικής. Όσο για το πώς έχουν προσαρμοστεί οι παραγωγές των συναυλιών σε αυτή τη νέα γενιά βετεράνων σταρ, λίγοι γνωρίζουν καλύτερα από τον 73χρονο διευθυντή παραγωγής περιοδειών Τζέικ Μπέρι, ο οποίος ανέλαβε τη διεύθυνση παραγωγής της τελευταίας συναυλίας του Όζι Όζμπορν στο Μπέρμιγχαμ πέρυσι, μόλις δεκαεφτά ημέρες πριν από τον θάνατό του. Για να αντιμετωπίσει τους περιορισμούς στην κινητικότητα του Όζι λόγω της νόσου του Πάρκινσον, ο Μπέρι –που έχει συνεργαστεί με τους Rolling Stones και τους U2– χρησιμοποίησε τον ίδιο δερμάτινο θρόνο σε σχήμα νυχτερίδας που είχε χρησιμοποιήσει ο τραγουδιστής των Black Sabbath κατά την εισαγωγή του στο Rock and Roll Hall of Fame το 2024, προσαρμόζοντάς τον για τη σκηνή του σταδίου Villa Park. «Στην πραγματικότητα, χρειάστηκε να τον δέσουμε στο κάθισμα, γιατί ήθελε συνέχεια να σηκώνεται. Ήθελε πάντα να δίνει το 150%», λέει ο Μπέρι, που γνώριζε τον Όζι από το 1984. Η περηφάνια του Όζι ωστόσο είχε και τα όριά της. «Μετά το soundcheck, μου είπε: “Τζέικ, μην τολμήσεις να με κατεβάσεις από τη σκηνή μ’ εκείνο το γ…νο ασανσέρ!”. Έτσι, του βρήκαμε μια ειδική καρέκλα για να αποχωρεί από τη σκηνή και κατασκευάσαμε πολλές ράμπες». Παρόμοιες προσαρμογές έγιναν και για τον Φιλ Κόλινς, ο οποίος έμπαινε στη σκηνή με μπαστούνι και τραγουδούσε καθιστός κατά την περιοδεία The Last Domino? Tour των Genesis. Γενικότερα, λέει ο Μπέρι, οι παραγωγές με μεγαλύτερους σε ηλικία καλλιτέχνες προσπαθούν «να διατηρούν τους χώρους στους οποίους κινούνται, πριν και μετά τα encore, στο ίδιο επίπεδο με τη σκηνή», ενώ οι διοργανωτές αναγκάζονται να περιορίζουν τον αριθμό των συναυλιών.
«Το πρώτο συγκρότημα με το οποίο δούλεψα ήταν οι AC/DC, πριν από 50 χρόνια. Τις προάλλες έπαιζαν ακόμη στην Αμερική με ακριβώς την ίδια παραγωγή: την καμπάνα, τα κανόνια, τα φώτα. Η μόνη διαφορά είναι ότι, στα 78 του, ο Μπράιαν Τζόνσον χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να αναρρώσει. Έτσι, δεν κάνουν τόσο πολλές συναυλίες κάθε εβδομάδα και κάνουν διάλειμμα ενός μήνα μετά από οκτώ εβδομάδες περιοδείας. Με αυτόν τον τρόπο, καταφέρνουν να συνεχίζουν τα παλαιότερα συγκροτήματα». Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι Eagles, με επικεφαλής τον 79χρονο Ντον Χένλεϊ, οι οποίοι βρίσκονται εδώ και τρία χρόνια στην περιοδεία The Long Goodbye, είκοσι χρόνια μετά την πρώτη τους… αποχαιρετιστήρια περιοδεία. Τα μεγαλύτερα διαστήματα ανάμεσα στις συναυλίες έχουν γίνει επίσης καθοριστικά για την εξασφάλιση ασφαλιστικής κάλυψης, η οποία πλέον αποτελεί βασικό παράγοντα για το αν ένας καλλιτέχνης μπορεί οικονομικά να πραγματοποιήσει ή όχι μια περιοδεία.
Σύμφωνα με τον Μάρτιν Γκέμπελς, ανώτερο διευθυντή αθλητισμού και ψυχαγωγίας της Miller Insurance –εταιρείας που πέρυσι ασφάλισε τέσσερις από τις δέκα πιο επικερδείς περιοδείες στον κόσμο– το κόστος της ασφάλισης αυξάνεται συνήθως κατά 10% μετά τα 65 και κατά τουλάχιστον άλλο 20% μετά τα 75. Οι ασφαλιστικές ζητούν αναλυτικό ιατρικό ιστορικό, ιδιαίτερα όταν μια μπάντα δίνει πολλές συναυλίες ή παρουσιάζει ιδιαίτερα απαιτητικό πρόγραμμα. Θεωρείται επίσης σημαντικό πλεονέκτημα να συνοδεύει την περιοδεία γιατρός ή δάσκαλος φωνητικής. Η χρήση ιδιωτικού αεροσκάφους, αντί των εμπορικών πτήσεων, μπορεί επίσης να μειώσει τον ασφαλιστικό κίνδυνο, διατηρώντας περισσότερη ενέργεια στους καλλιτέχνες. Όταν αρκετά μέλη ενός συγκροτήματος έχουν περάσει τα 80, όπως συμβαίνει με τους Rolling Stones, δημιουργείται «τριπλάσιος κίνδυνος», λέει ο Γκέμπελς. «Τα ασφάλιστρα μπορεί να γίνουν τόσο ακριβά ώστε να εξαφανίσουν όλο το κέρδος, και έτσι να αποφασίσουν να μην ασφαλιστούν καθόλου». Από την άλλη πλευρά, η ακύρωση μιας περιοδείας σε στάδια μπορεί να κοστίσει «εκατοντάδες εκατομμύρια λίρες». Η 80χρονη Ντόλι Πάρτον πιθανότατα χάρηκε που είχε ασφαλιστική κάλυψη όταν αναγκάστηκε να ακυρώσει τη σειρά εμφανίσεών της στο Λας Βέγκας τον Μάιο λόγω προβλημάτων υγείας. Γι’ αυτό και η Miller ασφαλίζει όλο και συχνότερα σούπερ σταρ για μεμονωμένες ιδιωτικές εμφανίσεις με «αστρονομικές αμοιβές», οι οποίες δεν απαιτούν την εξαντλητική υποδομή μιας ολόκληρης περιοδείας. «Το αστείο», προσθέτει ο Γκέμπελς, «είναι ότι το 1979 μια ασφαλιστική εταιρεία μού ζήτησε να αναλάβω μερικούς νεότερους καλλιτέχνες, επειδή το χαρτοφυλάκιό της ήταν γεμάτο από μουσικούς που ήταν “σχεδόν 30 ετών και σύντομα θα αποσύρονταν”. Ανάμεσά τους ήταν οι Who, οι Rolling Stones και ο Έλτον Τζον. Η ειρωνεία είναι ότι εγώ πλησιάζω πλέον στη σύνταξη, ενώ εκείνοι συνεχίζουν ακόμη να περιοδεύουν».
Πέρα από τα όρια
Αναρωτιέμαι αν υπάρχει ποτέ ο φόβος ότι οι ίδιοι οι καλλιτέχνες ή το περιβάλλον τους ίσως το παρακάνουν. Ο Ροντ Στιούαρτ εθεάθη στις 19 Ιουνίου σε συναυλία στη Γιούτα να εισπνέει οξυγόνο από φιάλη, ενώ ο Όζι, του οποίου η πρώτη «αποχαιρετιστήρια» περιοδεία, No More Tours, είχε ήδη πραγματοποιηθεί το 1992, αστειευόταν ακόμα και με την ιδέα να πεθάνει πάνω στη σκηνή. «Η Σάρον μπορεί να είναι αμείλικτη», λέει ο Μπέρι για τη σύζυγο και μάνατζερ του Όζμπορν. «Ήθελε να εμφανίζεται, αλλά τον αγαπούσε και ήξερε πότε δεν μπορούσε πια». Παρότι ο Γκόλντσμιθ αστειεύεται ότι συνήθως «ο διευθυντής της τράπεζας ή η σύζυγος» είναι εκείνοι που σπρώχνουν έναν σταρ να ξαναβγεί σε περιοδεία, ο Μπέρι πιστεύει πως αυτοί οι μουσικοί είναι εθισμένοι στη ζωή του δρόμου. «Κάποιος με ρώτησε: “Γιατί δεν σταματά ο Μικ Τζάγκερ; Δεν έχει ανάγκη τα χρήματα”. Η απάντηση είναι ότι ο Μικ δεν ξέρει να κάνει κάτι άλλο. Κανείς τους δεν ξέρει. Όταν σταματήσεις τις περιοδείες, ξαφνικά έχεις 12 ώρες τη μέρα να γεμίσεις. Είναι σαν να κόβεις την ηρωίνη».
Οι Eagles παρουσιάζουν εδώ και τρία χρόνια την περιοδεία The Long Goodbye, είκοσι χρόνια μετά την πρώτη τους… αποχαιρετιστήρια περιοδεία.
Τελικά, το πόσο θα συνεχίσει ένας ροκ σταρ εξαρτάται από το κοινό. «Όταν οι θεατές αποφασίσουν ότι ένας καλλιτέχνης δεν μπορεί πλέον να τραγουδήσει, θα σταματήσουν να αγοράζουν εισιτήρια», λέει ο Στούαρτ Γκάλμπρεϊθ, πρώην διευθυντής της Live Nation UK και σήμερα CEO του KMJ Entertainment Group. Όπως επισημαίνει, το ανώτερο τμήμα της αγοράς ζωντανής μουσικής γνωρίζει σημαντική ανάπτυξη χάρη στην ύπαρξη περισσότερων και μεγαλύτερων ποιοτικών χώρων συναυλιών – ήδη σχεδιάζονται οκτώ νέες αρένες στο Ηνωμένο Βασίλειο.
«Περισσότεροι άνθρωποι από ποτέ θέλουν να παρακολουθούν ζωντανές μουσικές παραστάσεις». Για πολλούς φίλους της μουσικής που βρίσκονται πλέον στα 50 και στα 60 τους, «μεγαλώνουμε και θέλουμε να νιώσουμε ξανά νέοι», λέει ο Ζάιτελς. Υπάρχει όμως και μια δόση πανικού, συμπληρώνει ο Γκαλμπρέιθ. «Αγοράζουν εισιτήρια για τους Stones σκεπτόμενοι: “Μήπως αυτή είναι η τελευταία τους περιοδεία; Κι αν δεν τους ξαναδώ ποτέ;”» Βέβαια, στις μέρες μας, η «αποχαιρετιστήρια περιοδεία» ενός ροκ σταρ πολύ σπάνια αποδεικνύεται πραγματικά η τελευταία του.