Τα διλήμματα για τα έξυπνα γυαλιά

Η πρόσφατη εμφάνιση του υπουργού Υγείας Αδώνιδος Γεωργιάδη με τα «έξυπνα» γυαλιά Ray-Ban της Meta πυροδότησε πολλές συζητήσεις, καθώς ήταν η πρώτη «επίδειξη» του προϊόντος από πολιτικό πρόσωπο και μάλιστα στον δημόσιο χώρο. Το νέο γκάτζετ όμως έφερε στο προσκήνιο και ένα ευρύτερο ερώτημα: τι συμβαίνει όταν μια κάμερα συνδεδεμένη με τεχνητή νοημοσύνη παύει να βρίσκεται στο χέρι μας και εγκαθίσταται μόνιμα μπροστά στα μάτια μας;

Τα γυαλιά αυτά αποκαλούνται «έξυπνα» γιατί ουσιαστικά είναι ένας «φορετός» υπολογιστής με κάμερα, μικρόφωνα και τεχνητή νοημοσύνη. Μπορούν να τραβούν φωτογραφίες και βίντεο από την οπτική γωνία του χρήστη, να πραγματοποιούν κλήσεις, να αναπαράγουν μουσική και να μεταδίδουν ζωντανά εικόνα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Με τη βοήθεια της Τ.Ν. μπορούν επίσης να περιγράφουν αυτό που βλέπει ο χρήστης, να αναγνωρίζουν αντικείμενα, να απαντούν σε ερωτήσεις και να κάνουν ζωντανή μετάφραση και ακουστική περιγραφή του περιβάλλοντος.

«Ανοίγει» η αγορά

Τα επόμενα χρόνια, η χρήση τους αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά. Το στοίχημα είναι αν αυτή η αύξηση ακολουθήσει την επικράτηση του κινητού τηλεφώνου και αν τελικώς το εκτοπίσει. Το 2025, πάντως, η Meta πούλησε παγκοσμίως 7 εκατ. ζευγάρια γυαλιά Ray-Ban. Ο Μαρκ Ζούκερμπεργκ προβλέπει ότι σε πέντε χρόνια ο αριθμός των ανθρώπων που θα χρησιμοποιεί προσωπικούς βοηθούς Τ.Ν. μέσω «έξυπνων» γυαλιών θα ξεπερνάει το δισεκατομμύριο. Στην αγορά αναμένεται να εισέλθει το 2027 η Apple, ενώ και η Samsung αναπτύσσει δικά της μοντέλα σε συνεργασία με την Google.

Το νομικό πλαίσιο
«Oι γενικές διατάξεις για την προστασία της προσωπικότητας απαγορεύουν
οποιαδήποτε φωτογράφιση ή βιντεοσκόπηση του προσώπου ή της εικόνας
κάποιου χωρίς τη συγκατάθεσή του».
Παναγιώτης Περάκης
Δικηγόρος

Η ιδέα δεν είναι νέα. Το 2012 η Google παρουσίασε το Google Glass, μια προηγούμενη απόπειρα καθιέρωσης της τεχνολογίας, που απέτυχε μεταξύ άλλων και λόγω των αντιδράσεων για την ιδιωτικότητα. Τους τελευταίους μήνες, οργανισμοί και επιχειρήσεις από τις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν αρχίσει να επιβάλλουν περιορισμούς. Η πολιτεία της Νέας Υόρκης απαγόρευσε τα «έξυπνα» γυαλιά και στα 1.240 πολιτειακά δικαστήρια, ενώ αντίστοιχες απαγορεύσεις έχουν αρχίσει να ισχύουν σε παμπ, θέατρα, κρουαζιερόπλοια, σχολεία, γυμναστήρια, ακόμα και σε νοσοκομεία.

Το κεντρικό θέμα που εγείρεται αφορά την καταγραφή των κινήσεων ανυποψίαστων πολιτών, χωρίς τη συγκατάθεσή τους. Η Meta έχει τοποθετήσει στο μπροστινό μέρος των γυαλιών μια λευκή φωτεινή ένδειξη που ενεργοποιείται κατά την καταγραφή, ώστε οι γύρω να γνωρίζουν ότι η κάμερα λειτουργεί. Η δικλίδα αυτή, ωστόσο, δεν είναι απαραβίαστη καθώς στην αγορά έχουν εμφανιστεί παρεμβάσεις και τροποποιημένα μοντέλα που αποκρύπτουν ή εξουδετερώνουν την ένδειξη.

Πόσο νόμιμη είναι η χρήση αυτών των γυαλιών; Η Ε.Ε. δεν διαθέτει ειδική νομοθεσία· ανάλογα με τις λειτουργίες τους και τον τρόπο επεξεργασίας των δεδομένων, μπορεί να εφαρμόζονται ο Γενικός Κανονισμός για την προστασία των Προσωπικών Δεδομένων (GDPR) και διατάξεις του AI Act. Ο δικηγόρος Παναγιώτης Περάκης, ο οποίος ειδικεύεται σε θέματα νέων τεχνολογιών και προστασίας προσωπικών δεδομένων, επικαλείται μια πολύ ενδιαφέρουσα εξαίρεση του GDPR. «Αντίθετα απ’ όσα ευρέως διακινούνται», λέει στην «Κ», «η χρήση των λεγόμενων “έξυπνων” γυαλιών της Meta ή άλλων εταιρειών κατ’ αρχήν δεν παραβιάζει τον GDPR. Και τούτο γιατί ο Κανονισμός ρητώς εξαιρεί από το πεδίο εφαρμογής του οποιαδήποτε επεξεργασία προσωπικών δεδομένων –όπως είναι π.χ η λήψη και αποθήκευση δεδομένων εικόνας ή και ήχου– που γίνεται από φυσικό πρόσωπο στο πλαίσιο αποκλειστικά προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας».

Ο κ. Περάκης εξηγεί ότι «η εξαίρεση δεν ισχύει όταν εικόνες ή βίντεο από τα γυαλιά αυτά αναρτώνται στο Διαδίκτυο, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή, συνηθέστερα, όταν τα γυαλιά είναι συνδεδεμένα στο cloud και άρα μεταδίδουν αλλού, και μάλιστα σε πραγματικό χρόνο, τα δεδομένα που καταγράφουν». Ακόμα και η ιδιότητα του χρήστη, όμως, μπορεί να οδηγήσει σε άρση της εξαίρεσης. «Αν π.χ. τα φοράει ένας υπουργός, κατά τη διάρκεια άσκησης των καθηκόντων του, αναμφίβολα δεν πρόκειται για προσωπική δραστηριότητα», τονίζει χαρακτηριστικά.

«Ο σημαντικότερος κίνδυνος που θέτουν αυτές οι τεχνολογίες είναι η αθόρυβη διάβρωση της ιδιωτικότητας των ανθρώπων που βρίσκονται γύρω από τον χρήστη», λέει στην «Κ» ο δρ Τζόνι Σβιερτσίνσκι, ερευνητής στο Saïd Business School του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. «Οι σημερινές προσεγγίσεις τείνουν να επικεντρώνονται περισσότερο στην προστασία των ίδιων των χρηστών, δίνοντάς τους μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στα προσωπικά τους δεδομένα. Αυτό το μοντέλο προσφέρει ελάχιστη προστασία στους μη χρήστες, που μπορεί να καταγράφονται χωρίς να το γνωρίζουν ή χωρίς να έχουν δώσει τη συγκατάθεσή τους», καταλήγει.

Τι δεδομένα συλλέγουν

Ο εκδότης Αργύρης Καστανιώτης αγόρασε το πρώτο μοντέλο «έξυπνων» γυαλιών της Meta πριν από δύο χρόνια, κι έκτοτε τα χρησιμοποιεί κυρίως για την καταγραφή ιδιωτικών του στιγμών. «Τα γυαλιά δεν με απογοήτευσαν τεχνικά», δηλώνει στην «Κ», «απλά, άλλαξαν οι όροι τους. Από τον Απρίλιο του 2025 οι φωνητικές εντολές αποθηκεύονται εξ ορισμού έως ένα χρόνο και τροφοδοτούν την εκπαίδευση των μοντέλων. Στην Ευρώπη μπορώ ακόμη να αρνηθώ, στις ΗΠΑ όχι.

Από τον Δεκέμβριο, οι συνομιλίες με την Τ.Ν. της Meta τροφοδοτούν και τη διαφημιστική στόχευση. Και τώρα ετοιμάζεται η αναγνώριση προσώπου, το “Name Tag”. Η συγκατάθεση εδώ είναι ασύμμετρη: εγώ αποδέχτηκα τους όρους, ο άνθρωπος απέναντί μου δεν αποδέχτηκε τίποτα. Το λαμπάκι καταγραφής δεν είναι συγκατάθεση, είναι ανακοίνωση. Οσο τα γυαλιά κατέγραφαν στιγμές, το άντεχα. Από τη στιγμή που το καταγεγραμμένο γίνεται δεδομένο εκπαίδευσης, διαφημιστικό σήμα και, στο επόμενο βήμα, ταυτότητα τρίτων, δεν αποφασίζω πια μόνο για τον εαυτό μου. Ως εκδότης ξέρω το μοτίβο από τα κείμενα: πρώτα σου δίνουν ένα εργαλείο, ύστερα καταλαβαίνεις ότι το προϊόν ήταν ό,τι έβαλες μέσα του. Γι’ αυτό τα φοράω λιγότερο και επιλεκτικά. Δεν είναι τεχνοφοβία· είναι ζήτημα όρων».

Βεβαίως, υπάρχουν και οι θετικές αποτιμήσεις. Σε ρεπορτάζ της Guardian μια 59χρονη εκ γενετής τυφλή, η Νίκη από το Ηνωμένο Βασίλειο, χαρακτηρίζει τα γυαλιά «πραγματικό gamechanger». «Μένω σε μια αρκετά αγροτική περιοχή», είπε στην εφημερίδα. «Καθώς περπατούσα προς το μαγαζί του χωριού, άκουσα ότι κάτι συνέβαινε λίγο πιο μπροστά. Είπα: “Hey Meta, κοίτα και πες μου τι υπάρχει μπροστά μου”. Και μου απάντησε ότι υπήρχε ένα βαν από το οποίο ξεφόρτωναν σκαλωσιές. Είναι κάτι τέτοια πράγματα που τα βρίσκω πραγματικά εκπληκτικά».

Ευθύνη των εταιρειών
«Η πρωταρχική ευθύνη θα πρέπει να ανήκει στις εταιρείες σαν τη Meta, που οφείλουν να σχεδιάζουν καλύτερες δικλίδες προστασίας της ιδιωτικότητας».
Δρ Τζόνι Σβιερτσίνσκι
Ερευνητής στο Saïd Business School του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης

Για τη Χέλεν Νίσενμπαουμ, καθηγήτρια Επιστήμης της πληροφορίας στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ, υπάρχουν τρία ερωτήματα. «Εχω ορισμένες, αλληλένδετες ανησυχίες σχετικά με τη γενικευμένη χρήση των “έξυπνων” γυαλιών», λέει στην «Κ». «Πρώτον, απειλούν την απαραβίαστη φύση της δημόσιας ζωής, στον βαθμό που περιορίζουν την ελευθερία των ανθρώπων στους δημόσιους χώρους. Δεύτερον, αποκαλύπτουν μια για πάντα πόσο ανεπαρκής είναι ο ορισμός της ιδιωτικότητας ως “ελέγχου των πληροφοριών”, χωρίς να λαμβάνεται πραγματικά υπόψη ότι η ιδιωτικότητα είναι σημαντική τόσο για τις κοινωνίες όσο και για τα άτομα. Τρίτον, οι άνθρωποι ενδέχεται να μην αντιλαμβάνονται ότι τα “έξυπνα” γυαλιά δεν τους προσφέρουν μια αντικειμενική εικόνα του κόσμου, αλλά την κοσμοθεωρία των εταιρειών που διαμορφώνουν τις πληροφορίες τις οποίες λαμβάνουν όσοι τα φορούν».

Δικαίωμα στην εικόνα

Ο δρ Σβιερτσίνσκι δεν πιστεύει ότι η ευθύνη για ένα τόσο ευαίσθητο θέμα πρέπει να βαρύνει αποκλειστικά τους μεμονωμένους χρήστες. «Η πρωταρχική ευθύνη θα πρέπει να ανήκει στις εταιρείες σαν τη Meta, που οφείλουν να σχεδιάζουν καλύτερες δικλίδες προστασίας της ιδιωτικότητας», αντιτείνει. Σε κάθε περίπτωση, αυτοί που θα βγουν σε δημόσιους χώρους ή σε καταστήματα και τουαλέτες φορώντας τα «έξυπνα» γυαλιά, όπως κάνουν αρκετοί χρήστες στις ΗΠΑ, και θα αρχίσουν να καταγράφουν πρόσωπα χωρίς τη συγκατάθεσή τους, θα βρεθούν αντιμέτωποι με τον νόμο.

«Ανεξάρτητα από τη νομοθεσία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων», σημειώνει ο κ. Περάκης, «υπάρχουν και μπορούν να εφαρμοστούν οι γενικές διατάξεις για την προστασία της προσωπικότητας, που απαγορεύουν οποιαδήποτε φωτογράφιση ή βιντεοσκόπηση του προσώπου ή της εικόνας κάποιου χωρίς τη συγκατάθεσή του. Οποιοσδήποτε παραβεί αυτή την απαγόρευση μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπος με νομικές συνέπειες, μόνον όμως εφόσον το ίδιο το θιγόμενο πρόσωπο θελήσει».

Ορισμένοι, αποκαλούν το γκάτζετ «γυαλιά για διεστραμμένους», ενώ άλλοι υποστηρίζουν ότι φορώντας τα τους «λύθηκαν τα χέρια», ή ότι νιώθουν πιο ασφαλείς. Κανείς ωστόσο δεν γνωρίζει αν οι κοινωνικές νόρμες θα επιτρέψουν τελικά στο μέλλον να βλέπεις τον κόσμο μόνιμα μέσα απ’ το πρίσμα μιας ιδιωτικής εταιρείας και ταυτόχρονα να μη γνωρίζεις ποιος σε καταγράφει. Μια τέτοια συνθήκη θα άλλαζε θεμελιωδώς τόσο την αντίληψη που έχουμε για τον δημόσιο όσο και για τον ιδιωτικό χώρο.