Φόρτωση Text-to-Speech…
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, δύσκολα θα πίστευε κανείς ότι θα έφτανε η στιγμή που οι Γάλλοι θα «εισήγαν» Ιούλιο Βερν από την Ελλάδα. Κι όμως, αυτό συμβαίνει με τη σειρά «Μικρά μεγάλα κλασικά» των εκδόσεων Παπαδόπουλος, που απευθύνεται σε παιδιά άνω των 6 ετών, με κείμενο του Αντώνη Παπαθεοδούλου και εικονογράφηση της Ιριδος Σαμαρτζή («Ο γύρος του κόσμου σε 80 ημέρες», «Ταξίδι στο κέντρο της Γης»). Δεν είναι η μόνη χώρα οι μικροί αναγνώστες της οποίας γνωρίζουν κλασικά έργα της λογοτεχνίας και μέσα από ελληνικές εκδόσεις. Οι ίδιες σειρές φτάνουν στην Κίνα, στη Δανία, στην Ισπανία, στην Τουρκία και στο Βιετνάμ.
Μολονότι δεν το πολυσυζητάμε, υπάρχουν πολλές ενδείξεις για μια «υπερπαραγωγή» μεταφράσεων και διασκευών από καλούς μεταφραστές και εικονογράφους «διεθνούς επιπέδου», σύμφωνα με τη δρα Νικολέτα Κόρκα, του Τμήματος Επιστημών της Εκπαίδευσης και της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία του Πανεπιστημίου Πατρών, η μελέτη της οποίας «Το μεταφραστικό ταξίδι των κλασικών έργων: Ο Ντίκενς για παιδιά και για νέους» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καλειδοσκόπιο (2025).
Τολστόι και Παπαδιαμάντης
Είτε πρόκειται για τον Ομηρο και την αρχαία τραγωδία, είτε για τον Τολστόι και τον Οργουελ, είτε για τον Παπαδιαμάντη και τον Καρκαβίτσα, είτε, τέλος, για τον Ιούλιο Βερν και τον Λιούις Κάρολ, φαίνεται πως, διαχρονικά, αρκετοί Ελληνες εκδότες αναθέτουν την εργασία αυτή σε καθιερωμένες/-ους συγγραφείς και εικονογράφους, ώστε να διασφαλίσουν την ποιότητα του αποτελέσματος. Στα λεγόμενα «περικειμενικά» σημειώματα των εκδοτών, που συνοδεύουν ενίοτε την έκδοση, η διασκευή του κλασικού για παιδιά συνδέεται ρητά με τη μεταλαμπάδευση συγκεκριμένων αξιών, υποστηρίζει η κ. Κόρκα.
Δεν είναι, άραγε, μεγάλο το ρίσκο, μεγάλη η ευθύνη που αναλαμβάνουν οι διασκευαστές; «Οι διασκευές των κλασικών είναι μια πύλη. Το αν θα ανοίξει είναι θέμα του κάθε αναγνώστη. Αν ανοίξει όμως και μείνει ανοιχτή, έχουμε αναγνώστη και αναγνώστρια», λέει ο βραβευμένος πεζογράφος Μιχάλης Μακρόπουλος, ο οποίος διασκεύασε για τις εκδόσεις Διόπτρα, μεταξύ άλλων, τη «Φάρμα των ζώων» και το «Πόλεμος και ειρήνη», σε εικονογράφηση Θέντας Μιμηλάκη. «Η “Φάρμα των ζώων” είναι μαύρο βιβλίο χωρίς καμία κάθαρση. Ενώ σε ένα παιδικό βιβλίο είναι ζητούμενη η κάθαρση», υποστηρίζει. Τροποποιεί λοιπόν κατά 50% την αρχική ιστορία. Και το αχανές μυθιστόρημα του Τολστόι; «Ηταν γαλάζια φάλαινα και τον έκανα μυρμήγκι». Ως προς τη σκηνή με τον τραυματία Αντρέι που κοιτάζει τον ουρανό έχοντας από πάνω του έφιππους τον Ναπολέοντα με τους δύο αξιωματικούς, μας αποκαλύπτει: «Εκεί “έκανα Μιχάλη, όχι Τολστόι”!».
Θέματα ταμπού
Τι γίνεται όμως όταν το βιβλίο δεν είναι απλώς «μαύρο», αλλά αγγίζει θέματα-ταμπού; Με επιφύλαξη και κάμποση προκατάληψη διαβάσαμε τον «Οιδίποδα» και τη «Μήδεια», σε διασκευή Φίλιππου Μανδηλαρά και εικονογράφηση Ναταλίας Καπατσούλια (εκδ. Πατάκη). Ανακρούσαμε πρύμναν διαπιστώνοντας ότι κατορθώθηκε κάτι δύσκολο. Ισως οι δύο υπότιτλοι, μαζί με τις εικόνες, που κι αυτές, εξίσου, συν-διασκευάζουν, είναι το «κλειδί». Ο Οιδίποδας είναι, έτσι, «ο βασιλιάς λύκος», που λυπημένος και ανήσυχος μας κοιτάζει κατάματα από το εξώφυλλο. «Ηθελα να ρωτάει και αυτός τον αναγνώστη: “Γιατί; Τι μου συνέβη; Τι είναι όλο αυτό;”» μας λέει η εικονογράφος. «Είμαι άλλο ένα στόμα που λέει την ιστορία. Απλώς εγώ τη λέω σε πιο μικρά παιδιά. Χρησιμοποιώ άλλους συμβολισμούς, γιατί έτσι μπορούν να προσεγγίσουν πιο εύκολα τους μύθους. Η ιστορία με τους λύκους που μεγαλώνουν παιδιά είναι ένα μοτίβο. Το συναντάμε στη λαογραφία όλου του κόσμου. Το ίδιο και με τη μοίρα που σε καθορίζει. Ο Οιδίποδας-λύκος ακολουθεί, λοιπόν, ένα μοτίβο που το συναντάμε διεθνώς». Οσο για τη «Μήδεια» (υπότιτλος: «Η μάγισσα από την Ανατολή»), ο Μανδηλαράς βάζει στην άκρη τον Ευριπίδη. Προτιμά τους παλαιότερους μύθους που δεν περιλάμβαναν την παιδοκτονία. «Ποιος είναι αυτός ο Ιάσονας;» αναρωτιέται, θυμίζοντας σκηνοθέτη σύγχρονης παράστασης. «Είναι ένας μάνατζερ! Δεν μπορεί να κάνει τίποτα μόνος του. Εχει μαζέψει την αφρόκρεμα, Ηρακλή και άλλους, φτάνει στην Κολχίδα και δεν μπορεί να κάνει τίποτα. Παίρνει βοήθεια από τη Μήδεια. Και μετά τι κάνει; Την έχει σκλάβα». Δεν έχει αυταπάτες ως προς τη δυσκολία του εγχειρήματος. «Τα κείμενα αυτά τα πιάνω στα χέρια μου και καίνε».
Οι διασκευές των κλασικών είναι μια πύλη. Το αν θα ανοίξει είναι θέμα του κάθε αναγνώστη. Αν ανοίξει όμως και μείνει ανοιχτή, έχουμε αναγνώστη και αναγνώστρια. -Μιχάλης Μακρόπουλος, συγγραφέας, μεταφραστής
Οι θετικές εντυπώσεις που αποκομίσαμε δεν μεταφράζονται, πάντως, σε εκδοτική επιτυχία. Τα συγκεκριμένα βιβλία δεν σημειώνουν πάντα υψηλές πωλήσεις. «Οταν ήμουν παιδί, διαβάζαμε πράγματα μυθολογικά, αγριευτικά, χωρίς κανένα φίλτρο. Δεν νομίζω ότι είχαμε κάποιο ταμπού τότε», λέει η Καπατσούλια. «Είναι πρόκληση πλέον για εμένα τα κείμενα αυτά να τα επικαιροποιήσω για ένα συγκεκριμένο κοινό που δεν ξέρει καν περί τίνος πρόκειται. Ο γιος μου έπαιζε μπάλα με κάτι Γαλλάκια σε ένα νησί και του είπαν κάτι για τον Οιδίποδα. Με ρώτησε ο μικρός “ποιος είναι αυτός;”. Συνειδητοποίησα ότι οι μύθοι αυτοί δεν περνάνε καθόλου στα παιδιά».
Νόλαν πριν από τον Νόλαν
«Την αίσθηση της ευθύνης την έχει έτσι κι αλλιώς όποιος λέει μια ιστορία, ιδίως στα παιδιά», λέει η βραβευμένη μεταφράστρια και συγγραφέας Μαρία Αγγελίδου. Πρόσφατα κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Καλέντη σε δική της διασκευή η «Οδύσσεια» (υπότιτλος: «Η περιπέτεια») και η «Ιλιάδα» (υπότιτλος: «Ο πόλεμος»). Αναμένεται σύντομα και η «Αινειάδα», καθώς και, αργότερα, οι «Μεταμορφώσεις» του Οβιδίου. Η διασκευή της Αγγελίδου στα ομηρικά έπη περιλαμβάνει ισχυρή λογοτεχνική γλώσσα και ευφάνταστα ερμηνευτικά τεχνάσματα, όπως είναι οι περιπέτειες-χρώματα στην «Οδύσσεια» και οι πολεμιστές-φωνές στην «Ιλιάδα». «Μακάρι να μπορούσες την “Οδύσσεια” να τη βλέπεις και την “Ιλιάδα” να την ακούς!» μας λέει. Η εικονοπλαστική ικανότητα και η δημιουργική ελευθερία της την καθιστούν ένα είδος Νόλαν πριν από τον Νόλαν.
«Ο στόχος είναι να κάνουμε ένα παιδί να περάσει καλά απολαμβάνοντας ένα ανάγνωσμα, χωρίς απαραίτητα να πάει στο πρωτότυπο έργο. Θα γνωρίσει, π.χ., από οκτώ ετών, τη “Μαύρη Καλλονή”, την εποχή», πρεσβεύει ο επίσης βραβευμένος, μεταξύ άλλων και με το σημαντικό διεθνές βραβείο Compostela (μαζί με την εικονογράφο Ιριδα Σαμαρτζή) για παιδικά εικονο-βιβλία, Αντώνης Παπαθεοδούλου. «Σε κάποια άλλα βιβλία, π.χ. στον “Δον Κιχώτη”, ο στόχος είναι να οδηγήσουμε στο πρωτότυπο. Γι’ αυτό, στο τέλος του βιβλίου υπάρχει ο όρκος του βιβλιο-ιππότη: “Δεν θα ξεχάσω, όταν μεγαλώσω, να βρω και να διαβάσω ολόκληρο τον Δον Κιχώτη!”».
«Να δείξουμε στα παιδιά τα κλασικά έργα όπως δείχνουμε την Ακρόπολη»
«Το σημαντικό είναι να δείξουμε στα παιδιά τα κλασικά έργα», τονίζει ο Αντώνης Παπαθεοδούλου, «όπως τους δείχνουμε, για παράδειγμα, την Ακρόπολη. Θέλουμε, στην πραγματικότητα, να μοιραστούμε κάτι που αξίζει από αυτόν τον κόσμο μας». Τον ενθουσιάζει το γεγονός ότι στη διασκευή «αφηγείσαι μια ιστορία όχι ως συγγραφέας, αλλά ως αναγνώστης».
Στον «Δον Κιχώτη», ο στόχος είναι να οδηγήσουμε στο πρωτότυπο. Στο τέλος υπάρχει ο όρκος του βιβλιο-ιππότη: «Δεν θα ξεχάσω, όταν μεγαλώσω, να διαβάσω ολόκληρο τον Δον Κιχώτη!». -Αντώνης Παπαθεοδούλου, συγγραφέας, μεταφραστής
Η συνεργάτις του εικονογράφος Ιρις Σαμαρτζή επωμίζεται εξ ημισείας την ευθύνη της διασκευής. «Η Ιρις», λέει ο Παπαθεοδούλου, «δεν διακοσμεί αυτό που γράφω. Φτιάχνει κόσμους». Η ίδια εργάζεται εις βάθος με τα πρωτότυπα έργα. «Δεν θα μπορούσα να αγγίξω όλους αυτούς τους ήρωες, τις εποχές, αν δεν είχα αναφορές στα πρωτότυπα βιβλία. Δεν μπορείς να μπεις μέσα στην ιστορία αν δεν έχεις διαβάσει και τους δύο τόμους του Θερβάντες.
Η αφέλεια και ο παιδικός αυθορμητισμός του Δον Κιχώτη έχουν τόσο υπόβαθρο από πίσω…», μας λέει. Και προσθέτει: «Εχω “λιώσει” κάποια soundtrack ταινιών προκειμένου να νιώσω όσο γίνεται καλύτερα το βιβλίο». Και εδώ οι υπότιτλοι κρύβουν μυστικά. «Στον υπότιτλο κρύβεται το γιατί θέλουμε να πούμε τη συγκεκριμένη ιστορία», λέει ο Παπαθεοδούλου. Ως παράδειγμα, το «Από τη Γη στη Σελήνη» έχει υπότιτλο «Το κανόνι της ειρήνης», ενώ η «Μαύρη Καλλονή» έχει υπότιτλο «Ενα βιβλίο γραμμένο στη γλώσσα των αλόγων».
Στα πωλητήρια των μεγάλων μουσείων (και των βιβλιοπωλείων) του εξωτερικού θα μπορούσαν να φιγουράρουν τα αρχαιόθεμα βιβλία της Αγγελίδου και του Μανδηλαρά· οι παλαιότερες, αλλά σταθερές στην αξία τους, διασκευές της Ζαραμπούκα. Ηδη οι εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα δικά τους αρχαιόθεμα βιβλία στα αγγλικά, εντός όμως των συνόρων, με στόχο τους τουρίστες. Αν επιτυχώς διαμεσολαβούμε, με το δίδυμο Παπαθεοδούλου – Σαμαρτζή, τον Βερν στους Γάλλους και στους Κινέζους, τότε μπορούμε, ασφαλώς, να διαμεσολαβήσουμε σε όλους ανεξαιρέτως την αρχαία ελληνική γραμματεία.