Πώς αποδίδεις Ευριπίδη στη νοηματική;

Σε επίπεδο οράματος και συμβολισμών, το στοίχημα μοιάζει να έχει ήδη κερδηθεί. Το Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρουετοιμάζεται να φιλοξενήσει, για πρώτη φορά στην ιστορία του, αρχαία τραγωδία σχεδιασμένη εξαρχής ώστε να είναι προσβάσιμη σε άτομα όχι μόνο με κινητικές, αλλά και με αισθητηριακές –οπτικές και ακουστικές– αναπηρίες. Ο λόγος φυσικά για τις «Τρωάδες» του Εθνικού Θεάτρου, που πρόκειται να παρουσιαστούν απόψε, Παρασκευή 31 Ιουλίου.

Η παράσταση, σε σκηνοθεσία Ελένης Ευθυμίου –και με έναν μεικτό θίασο ηθοποιών, με και χωρίς αναπηρία– θα περιλαμβάνει ταυτόχρονη διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα, ακουστική περιγραφή για άτομα με οπτική αναπηρία και υπεριτιτλισμό για κωφά και βαρήκοα άτομα.

Ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός Liminal σχεδίασε την ταυτόχρονη διερμηνεία στην ελληνική νοηματική γλώσσα, ακουστική περιγραφή για άτομα με οπτική αναπηρία και υπεριτιτλισμό για κωφά και βαρήκοα άτομα.

Ποιες είναι όμως οι προκλήσεις της μεταφοράς του κειμένου του Ευριπίδη στη νοηματική γλώσσα; Πώς η ακουστική περιγραφή θα συνυπάρχει με όσα ακούγονται από τη σκηνή; Και γιατί οι υπέρτιτλοι, που εξηγούν ποιος χαρακτήρας του έργου μιλάει και περιγράφουν τους ήχους και τη μουσική της παράστασης, θα ελέγχονται σε ζωντανό χρόνο;

Ρυθμός και χρόνοι

«Ο υπερτιτλισμός γίνεται ζωντανά, γιατί ο ρυθμός και οι χρόνοι μιας παράστασης δεν είναι ποτέ ίδιοι, όπως σε μια ταινία. Απαιτείται ιδιαίτερη εγρήγορση. Οι ηθοποιοί κάνουν εξαιρετική προετοιμασία και λαθεύουν σπανίως, όμως πρόκειται για ένα ζωντανό έργο και ο υπεύθυνος των υπέρτιτλων πρέπει να ακολουθεί την “αναπνοή” του έργου και την αμεσότητα της ατάκας», λέει στην «Κ» ο Γρηγόρης Σταθόπουλος της Liminal, του μη κερδοσκοπικού οργανισμού που έχει αναλάβει, με την υποστήριξη της Alpha Bank, τον σχεδιασμό των υπηρεσιών προσβασιμότητας των «Τρωάδων».

Πριν από την παράσταση, εξηγεί ο κ. Σταθόπουλος, το θεατρικό κείμενο ουσιαστικά «σπάει» σε πολλούς υπέρτιτλους, ανάλογα με τον ρυθμό και τις παύσεις των ηθοποιών, στοιχεία με τα οποία ο υποτιτλιστής, όπως ονομάζεται, εξοικειώνεται παρακολουθώντας τις πρόβες του θιάσου. Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι η περιγραφή των μουσικών συνθέσεων, που δύσκολα αποδίδονται με λέξεις σε ένα μικρό κενό του λόγου των ηθοποιών. «Είναι όμως απαραίτητο να δοθεί η πληροφορία όσο πιο εύστοχα γίνεται, αποφεύγοντας μια πολύ υποκειμενική προσέγγιση», επισημαίνει ο κ. Σταθόπουλος. «Σε αυτό συμβάλλει η συνεργασία με τους συνθέτες της μουσικής, αλλά και ο ποιοτικός έλεγχος που γίνεται στους υπέρτιτλους από κωφούς και βαρήκοους συνεργάτες μας πριν από την παράσταση».

Στενή συνεργασία με κωφά και βαρήκοα άτομα προϋποθέτει και η διερμηνεία της παράστασης στην ελληνική νοηματική γλώσσα. Οταν ειδικά πρόκειται για αρχαία τραγωδία, ένα ζήτημα είναι η απόδοση των ονομάτων. Οι περισσότεροι ήρωες της αρχαίας δραματουργίας δεν διαθέτουν αυτό που ονομάζεται «νοηματικά ονόματα», λέει ο Ανδρέας Πλεμμένος. Κωφός ο ίδιος και μέλος της ομάδας των διερμηνέων που θα εναλλάσσονται στις «Τρωάδες» –μαζί με την Ανδρονίκη Ξανθοπούλου και την Τόνια Παπαντωνάκη– έχει δουλέψει με την υπόλοιπη ομάδα της Liminal στη δημιουργία νέων νοηματικών ονομάτων, με προσοχή και σε αρμονία με την πολιτιστική κληρονομιά των κωφών.

«Βασική μας μέριμνα είναι το νοηματικό όνομα να μην αποκαλύπτει στοιχεία της πλοκής ή της μοίρας του χαρακτήρα», αναφέρει ο κ. Πλεμμένος και εξηγεί: «Συνήθως συζητάμε και συνεργαζόμαστε με μέλη της κοινότητας των κωφών, ώστε να “βαφτίσουμε” συλλογικά τους χαρακτήρες».

Μεγάλο στοίχημα για έναν διερμηνέα είναι και η απόδοση του ύφους της αρχαίας τραγωδίας καθώς και της ποιητικής γλώσσας, του Ευριπίδη εν προκειμένω. «Η μετάφραση στην ελληνική νοηματική γλώσσα δεν είναι μια απλή μεταφορά λέξεων, αλλά μια δημιουργική διαδικασία που καλείται να αποδώσει το νόημα, τη συγκίνηση, τον ρυθμό και την ατμόσφαιρα του έργου με οπτικά και εκφραστικά μέσα», σημειώνει ο κ. Πλεμμένος και διευκρινίζει ότι την καλλιτεχνική επιμέλεια της νοηματικής γλώσσας της παράστασης έχει η κωφή διερμηνέας Αννα Γαϊτάνη.

Ο στόχος της ομάδας των διερμηνέων, λέει ο κ. Πλεμμένος, είναι «ο κωφός θεατής να βιώσει την ίδια δραματική ένταση και τη συναισθηματική δύναμη που βιώνει και ένας ακούων θεατής, μέσα από μια μετάφραση φυσική, κατανοητή και πολιτισμικά ουσιαστική». Και όλα αυτά στην κλίμακα της Επιδαύρου, όπου η πληροφορία πρέπει να φτάνει καθαρά ακόμη και στους θεατές που βρίσκονται σε μεγαλύτερη απόσταση.

«Αυτό σημαίνει ότι οι κινήσεις γίνονται πιο ανοιχτές, πιο ευδιάκριτες και με μεγαλύτερη σαφήνεια, χωρίς όμως να αλλοιώνεται η φυσικότητα της ελληνικής νοηματικής γλώσσας», σχολιάζει ο διερμηνέας. «Παράλληλα, αξιοποιούνται περισσότερο οι εκφράσεις του προσώπου και του σώματος, καθώς αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της γλώσσας και βοηθούν στη μεταφορά του συναισθήματος, της έντασης και της ατμόσφαιρας του έργου», συμπληρώνει.

«Ολα είναι μέρος ενός σωστού σχεδιασμού. Συνεργάτες της Liminal έχουν επισκεφθεί το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου προτείνοντας μετά ένα πλάνο σε σχέση με τις θέσεις για κωφά και βαρήκοα άτομα, έτσι ώστε να έχουν στο οπτικό τους πεδίο τη σκηνική δράση, τη διερμηνεία και τους υπέρτιτλους.

Σίγουρα, σε ένα τέτοιο θέατρο, πιο ανοιχτά, καθαρά και ευδιάκριτα νοήματα επιβάλλονται», λέει στην «Κ» και η διερμηνέας Ανδρονίκη Ξανθοπούλου. Διευκρινίζει μάλιστα ότι όταν θα βρίσκεται επί σκηνής ο κωφός διερμηνέας της ομάδας, οι δύο ακούοντες διερμηνείς θα έχουν τον ρόλο του «feeder», παρέχοντάς του σε πραγματικό χρόνο την απαραίτητη ανατροφοδότηση.

Απτικά βοηθήματα

Οι «Τρωάδες» του Εθνικού Θεάτρου θα περιλαμβάνουν και μια τρίτη υπηρεσία προσβασιμότητας: την ακουστική περιγραφή για άτομα με ολική ή μερική απώλεια όρασης, η οποία θα προσφερθεί μέσα από ειδικά ακουστικά. Πριν από την παράσταση, στους θεατές με οπτική αναπηρία θα έχει σταλεί και ένα ηχητικό αρχείο με πληροφορίες για το έργο, για τη σκηνοθετική προσέγγιση της Ελένης Ευθυμίου, για τη συμμετοχή στον θίασο ηθοποιών με και χωρίς αναπηρία κ.λπ. Τα απτικά βοηθήματα που θα τους μοιραστούν στο λεωφορείο κατά τη μεταφορά τους στην Επίδαυρο –η μακέτα του σκηνικού και ένα portfolio με δείγματα των ενδυμάτων– θα τους εξοικειώσουν κατά το δυνατόν με σχήματα, όγκους και υφές που ειδάλλως δεν θα γίνονταν κατανοητά.

«Γράφοντας ένα σενάριο ακουστικής περιγραφής το πρώτο και κυριότερο που πρέπει να διασφαλίσουμε είναι η κατανόηση, να μπορεί δηλαδή το κοινό με οπτική αναπηρία να καταλάβει τι γίνεται και να μην υπάρχει σύγχυση ή μπέρδεμα με κάτι που παραλείφθηκε ή κάτι που δεν περιγράφτηκε σωστά», αναφέρει η ηθοποιός Μαρία Θρασυβουλίδου, που έχει αναλάβει τη συγκεκριμένη υπηρεσία. «Αφού διασφαλίσουμε αυτό», συνεχίζει, «επικεντρωνόμαστε στο λεξιλόγιο και στο ύφος που θα συνδέει το κείμενο της ακουστικής περιγραφής με το ίδιο το έργο, εν προκειμένω τις “Τρωάδες”, ώστε ο θεατής να λαμβάνει τελικά από τα ακουστικά του ένα ομοιογενές υλικό που τον βοηθάει να απολαύσει απρόσκοπτα την παράσταση».

«Απαιτείται ιδιαίτερη εγρήγορση. (…) Πρόκειται για ένα ζωντανό έργο και ο υπεύθυνος των υπέρτιτλων πρέπει να ακολουθεί την “αναπνοή” του έργου», λέει ο Γρηγόρης Σταθόπουλος της Liminal.

Η συνεργασία με τη δημιουργική ομάδα της παραγωγής, ο ποιοτικός έλεγχος από τυφλά ή μερικώς βλέποντα άτομα, έχουν και εδώ μεγάλη σημασία, πάντα με στόχο να βρεθεί το κατάλληλο ύφος του κειμένου της ακουστικής περιγραφής και το τελικό σενάριο «να συμπορεύεται με όλο το υπόλοιπο έργο και να μην είναι ένα ξένο σώμα», συμπληρώνει η ηθοποιός. Η ίδια χρειάστηκε επίσης να εξοικειωθεί με το όλο εγχείρημα («να “αναπνεύσω” την παράσταση», λέει χαρακτηριστικά), προκειμένου να γνωρίζει πότε και πώς θα συμβεί το κάθε τι, «ώστε ακόμα και αν κάτι αλλάξει, να είμαι σε θέση να το περιγράψω ή να αυτοσχεδιάσω στη στιγμή».

Βέβαια, στις «Τρωάδες», όπως σε όλες τις αρχαίες τραγωδίες, η πλοκή εξελίσσεται περισσότερο με τον λόγο, παρά με τη δράση των ηρώων, κάτι που διευκολύνει και ταυτόχρονα δυσκολεύει την ακουστική περιγραφή. Για εκείνα που παρουσιάζονται μέσα από τη δράση, όπως π.χ. στη σκηνή όπου ο Ταλθύβιος εκφοβίζει μια γυναίκα σε αμαξίδιο, η οποία τόλμησε να του αντιμιλήσει, ο χρόνος για περιγραφές είναι συχνά περιορισμένος. «Συνήθως», σημειώνει η Μαρία Θρασυβουλίδου, «ένα χαρακτηριστικό μιας καλής ακουστικής περιγραφής είναι πως με λίγες και περιεκτικές λέξεις καταφέρνει να αποδώσει πλήρως αυτό που συμβαίνει».

Εμπνευση και κίνητρο

Πέρα από τις προκλήσεις φυσικά, υπάρχει και η αισιοδοξία, η ελπίδα για την επόμενη ημέρα. «Εύχομαι εδώ να γίνεται μόνο η αρχή και ήδη από του χρόνου να έχουμε προσβάσιμες “παραστάσεις” και όχι “παράσταση”», επισημαίνει η ηθοποιός. Ο Γρηγόρης Σταθόπουλος προσδοκά κάτι ανάλογο: «Να γίνουν οι υπέρτιτλοι για κωφά και βαρήκοα άτομα μια συνηθισμένη πρακτική σε πολλά θέατρα της χώρας και η Επίδαυρος να μπορεί να γίνει ο φάρος της αρχής αυτής», λέει. «Δεν μπορώ να μη σκεφτώ ότι φτάσαμε στο 2026 για να πραγματοποιηθεί η πρώτη παράσταση πλήρους προσβασιμότητας στην Επίδαυρο», παρατηρεί η Ανδρονίκη Ξανθοπούλου, ευχόμενη ένα τέτοιο εγχείρημα «να μην αποτελεί εξαίρεση, αλλά την αρχή μιας νέας πραγματικότητας». Και ο Ανδρέας Πλεμμένος εύχεται οι «Τρωάδες» του Εθνικού Θεάτρου να αποτελέσουν «έμπνευση και κίνητρο για περισσότερους πολιτιστικούς οργανισμούς, θέατρα και παραγωγές, ώστε να εντάξουν την προσβασιμότητα και τη συμπερίληψη στον σχεδιασμό τους από την αρχή και όχι ως κάτι πρόσθετο».

«Τρωάδες», Ευριπίδη. Σκηνοθεσία: Ελένη Ευθυμίου. Παρασκευή 31 Ιουλίου (παράσταση προσβασιμότητας σε άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες) και Σάββατο 1 Αυγούστου. Ωρα έναρξης: 21.00.