Φόρτωση Text-to-Speech…
Πριν από λίγες ημέρες είχα δει σε έναν κάδο ανακύκλωσης, πεταμένα στο πλάι, δύο μεσαίου μεγέθους κάδρα με φωτογραφίες προγόνων. Ηταν σε κακή κατάσταση με το τζάμι σπασμένο και προφανώς είχαν πεταχτεί υποτίθεται διακριτικά στην άκρη, ώστε αν θελήσει κάποιος περαστικός, να διασώσει τις άγνωστες μορφές. Θυμάμαι τέτοιου είδους κάδρα σε παλαιού τύπου μισοσκότεινες σάλες, πάνω από μπουφέδες με φρουτιέρες και κηροπήγια. Τα κάδρα που θυμάμαι ήταν παλαιότερα, του 1900-1910… αυτά που είχα δει πεταμένα και περιφρονημένα ήταν –υπέθεσα– του 1930-35, ο κύκλος των γενεών… Ηταν ένα θέαμα που αντικειμενικά θα χαρακτήριζα ασεβές και οπωσδήποτε δυσάρεστο ως προς τις σκέψεις που αναγκαστικά γεννάει.
Η δύναμη της μικροϊστορίας και εκείνων των νησίδων μέσα στον ωκεανό της δημόσιας ιστορίας πάντα ορίζει την ικανότητα των κοινωνιών να αφομοιώνουν, να συνθέτουν και να προχωρούν. Στη Φινλανδία υπάρχουν αρχεία και κρατικές βιβλιοθήκες που αξιοποιούν ιδιωτικές αλληλογραφίες απλών ανθρώπων ούτως ώστε να διασωθούν η πληροφορία, το τεκμήριο, η μνήμη. Η κουλτούρα των αρχείων, δημοσίων και ιδιωτικών (και σε αυτά εντάσσω και τα προσωπικά, οικογενειακά) είναι σχετικά πρόσφατη στην Ελλάδα. Αρχεία ιστορικών επιχειρήσεων, κρατικών οργανισμών, εκπαιδευτηρίων, εφημερίδων, περιοδικών και τόσων ακόμη, χάθηκαν, καταστράφηκαν, διασκορπίστηκαν σε εποχές που όλα αυτά στη χώρα μας ήταν εκκεντρικότητες… Ηταν (και εν πολλοίς είναι ακόμη) η δική μας αμνήμων κουλτούρα. Πόσα σπίτια, π.χ., δεν κατεδαφίστηκαν στην Αθήνα και σε όλη τη χώρα, το 1950 και το 1960, και όταν ρωτάς αν υπάρχει φωτογραφία του σπιτιού, η απάντηση είναι –πολύ συχνά– αρνητική.
Σαφώς, η πρόοδος σε αυτόν τον τομέα είναι δεδομένη. Η κουλτούρα της μνήμης, που, ασφαλώς, συνδέεται με πολλούς κλάδους άμεσα και έμμεσα με την αστική περηφάνια, την αυτοσυνειδησία απέναντι στον τόπο, την κοινωνική συνοχή και την οικονομία, έχει καλλιεργηθεί από φωτισμένους ανθρώπους και από εκλεκτές συνεργασίες και δίνει καρπούς. Οχι όσους έχει ανάγκη η χώρα, αλλά παράλληλα με τις πεταμένες στον δρόμο προγονικές φωτογραφίες υπάρχουν φορείς, όπως π.χ. η ιστορική Καΐρειος Βιβλιοθήκη στην Ανδρο, που προχωρούν προγράμματα διάσωσης της οικογενειακής ιστορίας των κατοίκων.
Η δύναμη της μικροϊστορίας και εκείνων των νησίδων μέσα στον ωκεανό της δημόσιας ιστορίας πάντα ορίζει την ικανότητα των κοινωνιών να αφομοιώνουν, να συνθέτουν και να προχωρούν.
Αυτό που άρχισε ως πρωτοπόρος ο Μάνος Χαριτάτος με το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) πέραν των τεράστιων συλλογών που συγκέντρωσε, κληροδότησε μια κουλτούρα μνήμης και διάσωσης υλικού. Αλλωστε, χιλιάδες άνθρωποι βασανίζονται με το ερώτημα της τύχης που θα έχουν μετά τον θάνατό τους όλα όσα αποτέλεσαν τη βιογραφία τους: κειμήλια, φωτογραφίες, έργα τέχνης, βιβλία, έπιπλα, αναμνηστικά, συλλογές. Είναι ένα τεράστιο θέμα, παγκόσμιο, σύμπτωμα του πολιτισμού της ευημερίας και του αστικού τρόπου ζωής των τελευταίων 200 ετών. Ενα πολύ μεγάλο κομμάτι όσων αποθησαυρίζονται σε ιδιωτικά σπίτια, με ευλάβεια ή με κεκτημένη ταχύτητα, θα πεταχτεί, θα σκορπίσει, θα πουληθεί. Τα πιο πολλά σταδιακά απλώς θα χαθούν. Μιλάμε, συνεπώς, για ένα σχετικά μικρό ποσοστό του αστικού πολιτισμού που νομοτελειακά θα κριθεί ως άξιο διάσωσης. Αλλά θα πρέπει να υπάρχουν αρκετοί διασώστες.
Σε σπίτια-μουσεία στην Ελλάδα, όπως π.χ., στην Οικία Κατακουζηνού στην Αμαλίας 4, όπου διασώζεται η πνευματική, αστική κληρονομιά πνεύματος του Αγγελου και της Λητώς Κατακουζηνού, αντιλαμβάνεται κανείς τη δύναμη των υλικών αποτυπωμάτων μιας άυλης παρακαταθήκης, αλλά και τον τρόπο συνομιλίας με τη σύγχρονη κοινωνία. Πρόσφατα, εκδόθηκε ένα ενδιαφέρον οικογενειακό χρονικό, αποτέλεσμα έρευνας του Χρύσανθου Πανά με αφετηρία την πορεία της δικής του οικογενείας στον χρόνο και την ίδρυση του κινηματογράφου «Ζαΐρα» στο Γαλάτσι, πολύ κοντά στην Κυπριάδου («Κινηματοθέατρο Ζαΐρα, μια ιστορία της οικογενείας Πανά», εκδ. Καστανιώτη). Εκτός από τις θαυμάσιες φωτογραφίες, την αφήγηση και την ευεργεσία προς την κοινωνία, η έκδοση μας δείχνει τι μπορεί να προκαλέσει η ιστόρηση μιας διαδρομής. Θυμήθηκα, με αφορμή αυτό το βιβλίο, τη συγκινητική (και εν τέλει επιδραστική, καθώς μεταφέρθηκε και στο θέατρο) αφήγηση (και έρευνα) της Μάγκυς Κριθαρέλλη «Η βιογραφία του πατρογονικού» (εκδ. Καπόν) για το σπίτι των αναμνήσεων στην Καβάλα.
Οι ιστορίες είναι ατελείωτες… ας τις συνεχίσουμε.