Ο Ταρίκ Αλί, εμβληματική μορφή του βρετανικού ’68, είχε δηλώσει κάποτε πως, αν οι εξεγέρσεις βαθμολογούνταν με αστέρια Michelin, η Γαλλία θα είχε πέντε. Από το 1789 και την Παρισινή Κομμούνα μέχρι τον Μάη και τα «Κίτρινα Γιλέκα», οι γαλλικοί δρόμοι διαθέτουν μακρά κινηματική μνήμη. Οι μαθητικές διαδηλώσεις του Οκτωβρίου και οι συγκρούσεις που ακολούθησαν θέτουν το ερώτημα: Ζούμε την εξέγερση της γενιάς Ζ; Οι πολιτικές γενιές δεν είναι απλώς ηλικιακές ομάδες. Διαμορφώνονται όταν άνθρωποι που μεγαλώνουν στην ίδια ιστορική συγκυρία αποκτούν, μέσα από κοινές εμπειρίες, τη συνείδηση ότι μοιράζονται μια ιστορική μοίρα.
Κάτι τέτοιο συνέβη τον Μάη του ’68, όταν στους δρόμους συναντήθηκαν διαφορετικές πολιτικές διαδρομές: μια γενιά ήδη σφυρηλατημένη από τον πόλεμο της Αλγερίας και τους αντιιμπεριαλιστικούς αγώνες και μια νεότερη που πολιτικοποιήθηκε μέσα στην ίδια την εξέγερση. Αργότερα, τη δημόσια μνήμη του Μάη αφηγήθηκαν κυρίως οι αναγνωρίσιμοι πρωταγωνιστές του, αφήνοντας συχνά στη σκιά απεργούς, γυναίκες και μετανάστες. Μια πολιτική γενιά δεν κρίνεται μόνο από τη στιγμή της εξέγερσης, αλλά και από το ποιος αποκτά αργότερα το δικαίωμα να μιλήσει εξ ονόματός της.
Ποιος είναι σήμερα ο ορίζοντας των προσδοκιών της γαλλικής νεολαίας; Αν πολλοί νέοι το ’68 αμφισβήτησαν τους κανόνες μιας συντηρητικής κοινωνίας που υποσχόταν πρόοδο, διεκδικώντας φαντασία στην εξουσία, σήμερα η στέγη, η σταθερή εργασία και οι δημόσιες υπηρεσίες δεν θεωρούνται πλέον δεδομένες. Οι κινητοποιήσεις ξεκίνησαν από λύκεια λαϊκών προαστίων, με αιτήματα για περισσότερους καθηγητές, λιγότερους μαθητές ανά τάξη και βελτίωση των σχολικών υποδομών. Η διεκδίκηση της παιδείας συναντήθηκε με εκείνη της αξιοπρεπούς διαβίωσης. Δεν πρόκειται για δύο ξένους κόσμους που βρέθηκαν τυχαία στον ίδιο δρόμο.
Κι όμως, οι εικόνες από τις συγκρούσεις και τις λεηλασίες απείλησαν να επισκιάσουν τις μαζικές μαθητικές και φοιτητικές κινητοποιήσεις. Οι casseurs και οι ομάδες black bloc μετατράπηκαν γρήγορα στο πρόσωπο ολόκληρης της διαμαρτυρίας. Ο συγγραφέας Εντουάρ Λουί επισημαίνει μια ασυμμετρία: όταν εξεγείρονται νέοι προνομιούχων σχολείων, αναζητούμε κοινωνικές αιτίες και πολιτικές προσδοκίες. Οταν συγκρούονται νέοι των λαϊκών προαστίων, αρκούμαστε συχνά σε χαρακτηρισμούς όπως «μηδενισμός» και «παραβατικότητα». Λες και δεν έχουν οικογένειες, παρελθόν, όνειρα. Ομως οι νέοι των προαστίων δεν εμφανίζονται μόνο στις συγκρούσεις: βρίσκονται και στην αφετηρία των εκπαιδευτικών διεκδικήσεων.
Η αναζήτηση εξηγήσεων για τη βία δεν συνεπάγεται την εξιδανίκευσή της, ούτε η κατανόηση των αιτίων της προδικάζει το πολιτικό της περιεχόμενο. Ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν, σχολιάζοντας τις ταραχές του Λονδίνου το 2011, παρατηρούσε ότι η λεηλασία δεν σημαίνει απαραιτήτως απόρριψη της καταναλωτικής κοινωνίας: μπορεί να εκφράζει την επιθυμία συμμετοχής σε αυτήν. Οταν η κατανάλωση γίνεται μέτρο κοινωνικής αξίας, ο αποκλεισμός βιώνεται ως ταπείνωση. Μπορεί κανείς να καταστρέφει τα σύμβολα ενός κόσμου χωρίς να αμφισβητεί τις αξίες του.
Τι συνδέει αυτούς τους νέους, πέρα από την ηλικία και τη δυσαρέσκεια; Στους δρόμους, τα αιτήματα για δημόσια παιδεία και αξιοπρεπή ζωή συνυπάρχουν με τη μουσική, τα memes, τα manga και το χιούμορ. Χαρακτηριστικό το «Bismillah, c’est les ténèbres» («Στο όνομα του Αλλάχ, είναι το σκότος»), μια φράση από μήνυμα στο Snapchat που οι μαθητές απέδωσαν σε αστυνομικούς οι οποίοι επιχειρούσαν να παρεισφρήσουν στις συνομιλίες τους, χρησιμοποιώντας ένα αδέξιο μείγμα αραβικών εκφράσεων και νεανικής αργκό. Παρότι η αστυνομική προέλευση δεν έχει επιβεβαιωθεί, οι νέοι οικειοποιήθηκαν τη φράση και τη μετέτρεψαν, με έναν σχεδόν καταστασιακό τρόπο, σε σατιρικό σύνθημα που διακωμωδεί τα ρατσιστικά στερεότυπα της αστυνομίας. Ακόμη πιο εύγλωττο το «La génération 6-7 refait Mai 68»: η νεανική κουλτούρα (το 6-7 είναι ένα viral αστείο της διαδικτυακής κουλτούρας της γενιάς Z χωρίς σαφές νόημα) συναντά την ιστορική μνήμη, με τους ίδιους τους μαθητές να αυτοσαρκάζονται ως κληρονόμοι του Μάη. Η κοινή κουλτούρα δεν εξαφανίζει τις κοινωνικές διαφορές, μπορεί όμως να δημιουργήσει γέφυρες ανάμεσά τους.
Γεννιέται, λοιπόν, μια νέα πολιτική γενιά στη Γαλλία; Ισως. Οχι επειδή όλοι σκέφτονται το ίδιο ή διαδηλώνουν με τον ίδιο τρόπο, αλλά επειδή διαφορετικές διεκδικήσεις και εμπειρίες μπορούν να συναντηθούν στον δρόμο. Το αν αυτή η συνάντηση θα αποκτήσει διάρκεια, ποιες πολιτικές διαδρομές θα γεννήσει και ποιοι θα αφηγηθούν αργότερα την ιστορία της παραμένει ανοιχτό.
*Ο κ. Κωστής Κορνέτης είναι κύριος ερευνητής στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και σύμβουλος της ισπανικής κυβέρνησης σε θέματα ιστορικής μνήμης.