Φόρτωση Text-to-Speech…
Η φαντασία, και πολύ περισσότερο η παιδική εκδοχή της, αποτελεί συχνά παρηγορητικό καταφύγιο από την αγκαθωτή πραγματικότητα. Το παραμύθι έρχεται να λειάνει τις αιχμηρές γωνίες της Ιστορίας, ενώ το παράδοξο επιχειρεί να ερμηνεύσει γεγονότα που αλλιώς δεν χωράνε στον ανθρώπινο νου. Πριν από δύο δεκαετίες, ο σπουδαίος Μεξικανός κινηματογραφιστής Γκιγιέρμο ντελ Τόρο εγκλώβισε αριστοτεχνικά μέσα στον δικό του «Λαβύρινθο του Πάνα» το συλλογικό τραύμα του ισπανικού εμφυλίου πολέμου. Η πρόσφατη επανέκδοση της ταινίας σε ψηφιακά αποκατεστημένη κόπια με την ευκαιρία της επετείου συμπίπτει με την κυκλοφορία του «Η χερσόνησος με τα άδεια σπίτια» του Νταβίδ Ουκλές, ενός από τα πιο πολυσυζητημένα βιβλία των τελευταίων μηνών (και) στη χώρα μας.
Διαφορετικά έργα
Τα δύο έργα, αν και απέχουν μεταξύ τους αρκετά χρόνια και ανήκουν σε διαφορετικές εκφάνσεις της τέχνης, «συνομιλούν», κυρίως μέσα από τη γλώσσα του ισπανόφωνου μαγικού ρεαλισμού, τον οποίο χρησιμοποιούν προκειμένου να αφηγηθούν, κατά τα άλλα, πολύ πραγματικά, ιστορικά γεγονότα. «Λένε πως πριν πολύ, πολύ καιρό, στο βασίλειο του κάτω κόσμου, όπου δεν υπάρχει μήτε ψέμα, μήτε πόνος, ζούσε μια πριγκίπισσα που ονειρευόταν τον κόσμο των ανθρώπων», ξεκινά την παραμυθένια αφήγησή της η ταινία του Ντελ Τόρο. Σύντομα, ωστόσο, θα μας μεταφέρει στον αληθινό κόσμο προς τη λήξη του πολέμου, εκεί όπου η δεκάχρονη Οφέλια φτάνει, μαζί με την έγκυο μητέρα της, στην απομονωμένη αγροικία του στρατιωτικού πατριού της. Η σαδιστική συμπεριφορά του τελευταίου και η αυθόρμητη κλίση της στην περιπέτεια θα την ωθήσουν στο γειτονικό δάσος, όπου θα ανακαλύψει τον μυθικό Πάνα.
Αντίστοιχα ο Ουκλές αρχίζει να αφηγείται την ιστορία του ισπανικού εμφυλίου όχι ως παραμύθι –ξεκαθαρίζει απευθυνόμενος άμεσα στον αναγνώστη ότι θα καλύψει κανονικά τα αληθινά συμβάντα, μέσα μάλιστα από τη διαδρομή της ίδιας του της οικογένειας– αλλά με ένα πέπλο φαντασίας να καλύπτει διαρκώς τις επιμέρους λεπτομέρειες. «Ο μαγικός ρεαλισμός μού επιτρέπει να αφηγούμαι φρικτά γεγονότα μέσα από μια ποιητική και “πολύχρωμη” γλώσσα. Το συναίσθημα είναι ο πυρήνας αυτής της γραφής», είχε αναφέρει, μεταξύ άλλων, ο Ισπανός συγγραφέας σε συνέντευξή του στη Μάρω Βασιλειάδου για την «Κ». Το «συναίσθημα» που αναφέρει κυριαρχεί και στο φιλμ του Ντελ Τόρο, όπου συχνά οι προσωπικές σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων υπερβαίνουν τη μεγάλη ιστορική εικόνα.
Οι εφιαλτικές περιγραφές με σφραγίδα μαγικού ρεαλισμού δεν λείπουν και από το βιβλίο του Ουκλές, συμβολίζοντας τον τρόμο ενός παιδιού για τον πόλεμο.
Αυτή πάντως είναι διαρκώς παρούσα. Ο φρανκιστής λοχαγός Βιδάλ εξορμά ξανά και ξανά με τους άνδρες του στα γύρω βουνά, προκειμένου να εντοπίσουν και να εξολοθρεύσουν τους εναπομείναντες αντάρτες. Οταν αιχμαλωτίζει έναν από αυτούς, τα βασανιστήρια είναι φρικτά· την ίδια στιγμή μέσα στο ίδιο του το σπίτι, μια υπηρέτρια και ένας γιατρός, δημοκρατικοί συνωμότες, κάνουν ό,τι μπορούν για να προστρέξουν τον αγώνα των δικών τους. Γενικώς εδώ ο διαχωρισμός μεταξύ «καλού» και «κακού» είναι αρκετά ευδιάκριτος, σε αντίθεση με τον Ουκλές, όπου τα πράγματα είναι αρκετά πιο περίπλοκα. Πέρα από τις διακρίσεις μεταξύ αριστερών και δεξιών, κομμουνιστών και φασιστών, ο συγγραφέας βλέπει κυρίως μπροστά του το φουσκωμένο ποτάμι του αίματος, τα «άδεια σπίτια» που άφησε πίσω του ο εμφύλιος σπαραγμός.
Οχι ότι στον «Λαβύρινθο του Πάνα» δεν υπάρχει αίμα. Ούτως ή άλλως, το στοιχείο του τρόμου αποτελεί σήμα κατατεθέν του Γκιγιέρμο ντελ Τόρο και η συγκεκριμένη ταινία δεν αποτελεί εξαίρεση, με μερικές πραγματικά σκληρές εικόνες και κάποια αλλόκοτα πλάσματα να υπενθυμίζουν ότι το παραμύθι του πολέμου παραμένει κατασκότεινο και τρομακτικό. Ο ίδιος ο Μεξικανός κινηματογραφιστής, άλλωστε, το είχε ξανακάνει στην προγενέστερη «Ράχη του Διαβόλου» (2001), εκεί όπου ξανά μια αφήγηση ενηλικίωσης (αγοριού αυτή τη φορά) στα χρόνια του εμφυλίου, μπλέκεται με ιστορίες φαντασμάτων.
«Το μικρό άτι έγινε ένας άθλιος χάρτινος πολτός. Η Αλελί κυνήγησε τα κομμάτια μέσα στο νερό για να τα μαζέψει. Βλέποντας το κορίτσι να κινδυνεύει, η μητέρα της βούτηξε να τη σώσει, μαζί με μερικούς νέους από τη Χάντουλα. Η Αλελί αγαπούσε το άλογο τόσο αγνά που, από τη βαθιά της θλίψη, το σώμα της αντέδρασε κι έγινε ένα με το παιχνίδι· άρχισε να αποσυντίθεται, μεταμορφωμένο σε βρεγμένο και διαλυμένο χαρτόνι». Οι εφιαλτικές περιγραφές με σφραγίδα μαγικού ρεαλισμού δεν λείπουν και από το βιβλίο του Ουκλές, συμβολίζοντας για παράδειγμα τον τρόμο με τον οποίο βιώνει ένα παιδί την οδύνη του πολέμου.
Ταινία και βιβλίο αποτελούν αναμφίβολα ένα ενδιαφέρον δίπτυχο, όχι μόνο για όσους επιθυμούν να μάθουν περισσότερα για τον ισπανικό εμφύλιο δίχως να καταφύγουν στα κιτάπια της Ιστορίας, αλλά και για τους εραστές της τέχνης· εκείνους που θαυμάζουν το πώς η κάμερα και η πένα μπολιάζουν την πραγματικότητα με τους χυμούς της φαντασίας.