Νεκρώνουν οι πνεύμονες;

Δεν έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που ο Μανώλης Καλλιγέρης, ανεβαίνοντας από το κέντρο της Αθήνας στον Διόνυσο, έβλεπε τη θερμοκρασία στο καντράν του αυτοκινήτου του να πέφτει πέντε βαθμούς. «Πέρυσι», λέει στην «Κ», «η διαφορά ήταν ένας». Ο 46χρονος κ. Καλλιγέρης μένει στον Διόνυσο σχεδόν όλη του τη ζωή – από το 1982 μέχρι σήμερα. Τα τελευταία χρόνια, όμως, την Πεντέλη που ξέρει από παιδί δεν την αναγνωρίζει πια. «Θυμάμαι το βουνό να είναι πράσινο από εδώ μέχρι τη Νέα Μάκρη – ήταν τόση η πυκνότητα των δέντρων, που δεν μπορούσες να δεις απέναντι», λέει. Τώρα, από τη λεωφόρο Διονύσου βλέπεις με ευκολία όλες τις βουνοπλαγιές – στο μεγαλύτερο μέρος τους δεν υπάρχουν πλέον ψηλά δέντρα. «Είναι αποκαρδιωτικό».

Οχι όπως πριν – «Εχουμε αυτόχθονα είδη που είναι πλήρως προσαρμοσμένα στη φωτιά», λέει ο Ευάγγελος Γκουντούφας, γενικός διευθυντής Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος στο ΥΠΕΝ. Παντού, λέει, επαναδημιουργείται το δάσος, όμως όχι όπως ήταν πριν.

Η Πεντέλη αποτελεί μία από τις περιοχές της Αττικής που έχουν καεί επανειλημμένως τις τελευταίες δεκαετίες – μόνο από το 2009 μέχρι σήμερα έχει καεί πέντε φορές. Μια άλλη είναι το Λαύριο, που κάηκε το 2011, το 2021, το 2024 και το 2025. Καθώς οι πυρκαγιές μαίνονται στην Αττική για ακόμη ένα καλοκαίρι, η ανησυχία για τους απανθρακωμένους πνεύμονές της είναι διάχυτη. Μπορούν να αναγεννηθούν τα καμένα δάση; Ή έχουν χαθεί για πάντα;

Επανάκαμψη

«Προφανώς δεν έχουν χαθεί, είναι σε πλήρη επανάκαμψη η φυσική αναγέννηση, έχουμε αυτόχθονα είδη που είναι πλήρως προσαρμοσμένα στη φωτιά», τονίζει στην «Κ» ο Ευάγγελος Γκουντούφας, γενικός διευθυντής Δασών και Δασικού Περιβάλλοντος στο υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Αναφέρει κάποια παραδείγματα – τα Δερβενοχώρια, την Πάρνηθα, το δάσος του Βαρνάβα. Παντού, λέει, επαναδημιουργείται το δάσος.

Οχι, όμως, όπως ήταν πριν. Σε διάφορα σημεία του Πεντελικού Ορους, παραδείγματος χάριν, εκεί όπου προηγουμένως υπήρχαν πεύκα, τώρα βλέπουμε αραιούς θαμνώνες. «Είναι ένα σύστημα χαμηλότερης οργάνωσης – τα δέντρα είναι ανώτερης οργάνωσης από τους θάμνους», σημειώνει ο Θεοχάρης Ζάγκας, πρόεδρος της Ελληνικής Δασολογικής Εταιρείας και ομότιμος καθηγητής της Σχολής Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ.

Είναι ίδιο δάσος το ψηλό με το χαμηλό; Οχι, απαντάει ο κ. Γκουντούφας. «Κανείς δεν υποστηρίζει πως δεν υπάρχει περιβαλλοντική απώλεια ή οικολογική ζημιά – το ζήτημα είναι ότι αυτά τα δάση που κάηκαν δεν χάθηκαν». Οι θαμνώνες, εξηγεί, είναι «προδάσος. Είναι η εγκατάσταση πλατύφυλλων που αναγεννώνται πιο εύκολα, ώστε να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες για το δάσος, αν δεν μας βρει νέα φυσική καταστροφή».

Ακόμη και σε διπλοκαμένες εκτάσεις, συνεχίζει, έχουν μείνει αρκετές νησίδες δέντρων ή και μεμονωμένα δέντρα που λειτουργούν ως «φυσικοί σπορείς», δίνοντας κατάλληλο υλικό για τη μετέπειτα φυσική αναγέννηση του δάσους.

Κάτι τέτοιο δεν ισχύει, όμως, για όλες τις καμένες εκτάσεις. Τα δάση με έλατο, μαύρη πεύκη και άρκευθο –ψυχρόβια κωνοφόρα– δεν μπορούν να αναγεννηθούν φυσικά, τονίζει ο Νίκος Γεωργιάδης, υπεύθυνος του χερσαίου προγράμματος στο WWF Ελλάς, αναφέροντας σχετικές εκτάσεις στην Πάρνηθα, στον Κιθαιρώνα, στον Μαραθώνα και στα Γεράνεια Ορη. «Το έλατο, παραδείγματος χάριν, χρειάζεται σκιά για τα πρώτα χρόνια της ζωής του για να επιβιώσει και να δώσει σπόρους», συμπληρώνει.

Οσον αφορά τις διπλοκαμένες εκτάσεις που δεν μπορούν να αναγεννηθούν φυσικά, ο ίδιος λέει πως, με βάση τα στοιχεία του WWF, μέχρι πρόσφατα ήταν 180.000 στρέμματα, ενώ αυτές τις ημέρες προστέθηκαν άλλα 28.000 στρέμματα εξαιτίας της πυρκαγιάς στο Πόρτο Γερμενό.

«Ολα τα υπόλοιπα είδη τα καταφέρνουν περίφημα», τονίζει. Υστερα προσθέτει γρήγορα: «Αν δεν ξανακαούν σύντομα, σε ορίζοντα 15 με 20 ετών». Τα πεύκα, εξηγεί, χρειάζονται 5-7 έτη για να έχουν κώνους. «Και είναι αναπαραγωγικά έτοιμα σε 15-20 χρόνια». Ταυτόχρονα, την αναγέννηση του δάσους δεν επηρεάζουν μόνο οι επαναλαμβανόμενες πυρκαγιές, αλλά και η δριμύτητα της καύσης. «Οπου υπάρχει υψηλή δριμύτητα», σχολιάζει, «η αναγέννηση είναι μικρότερη».

Υπογραμμίζει και ένα άλλο πρόβλημα που δημιουργεί το προδάσος που αποτελείται από αραιούς θαμνώνες – χάνεται έδαφος, το οποίο οι θάμνοι δεν μπορούν να κρατήσουν. «Κάθε εκατοστό χώματος που φεύγει από το δάσος είναι πρόβλημα, χάνεις τη ρύθμιση του μικροκλίματος στην περιοχή».

Διαχείριση εκτάσεων – Χωρίς διαχείριση των εκτάσεων από τις δασικές υπηρεσίες δεν υπάρχει μέλλον για τα δάση της Αττικής, επισημαίνει ο Παλαιολόγος Παλαιολόγου, αναπληρωτής καθηγητής στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Σε περιπτώσεις όπου η φυσική αναγέννηση είναι δύσκολη ή αδύνατη, η λύση έγκειται στην τεχνητή αναδάσωση. «Είμαστε σε συνεχή παρακολούθηση των εκτάσεων για να προχωρήσουμε σε τεχνητές αναδασώσεις και σε εμπλουτισμό των αυτόχθονων πλατύφυλλων ειδών που είναι περισσότερο ανθεκτικά», δηλώνει ο κ. Γκουντούφας. Παράλληλα, θα προχωρήσουν γρήγορα και σε αντιδιαβρωτικά και αντιπλημμυρικά έργα, όπως έχει γίνει τα τελευταία χρόνια και σε άλλες περιοχές της Αττικής –από την Κινέτα και τα Δερβενοχώρια μέχρι το Λαύριο και τα Βίλια– μεταξύ άλλων μέτρων.

Αλλά ούτε οι τεχνητές αναδασώσεις μπορούν να γίνουν παντού. Αν κάπου υπάρχει ισχυρή κλίση, συμπληρώνει ο κ. Γεωργιάδης, δεν μπορεί να γίνει αναδάσωση. Κι έτσι τα δάση της Αττικής, σε ορισμένα σημεία τουλάχιστον, κινδυνεύουν, κατά τον ίδιο, με ερημοποίηση. «Η Πεντέλη είναι στα όρια της ερημοποίησης, γι’ αυτό και μπήκε πρώτη στο σχέδιο αναδάσωσης – 17.000 στρέμματα αναδασώθηκαν, αλλά χρειάζονται ακόμη και άλλα», σημειώνει ο ίδιος.

Χωρίς κλιματισμό

Ενα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Αττική είναι η ευαλωτότητά της σε τρεις κινδύνους – πυρκαγιές, πλημμύρες και σεισμούς, δηλώνει ο δασολόγος-υδρολόγος και καθηγητής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Δημήτρης Εμμανουλούδης. Η απώλεια τόσων δασικών εκτάσεων θα δημιουργήσει προβλήματα στο μικροκλίμα της Αττικής, τονίζει.

«Ενα δέντρο», δηλώνει ο κ. Ζάγκας, «λειτουργεί σαν ένα μεγάλο κλιματιστικό – η Αττική χάνει τους πράσινους πνεύμονές της και θα επηρεαστεί όλο το λεκανοπέδιο».

Ολοι οι ειδικοί που μιλούν στην «Κ» συμφωνούν για τις επιπτώσεις. Υψηλότερες τοπικές θερμοκρασίες. Κίνδυνος για πλημμυρικά φαινόμενα και κατολισθήσεις. Κίνδυνος ερημοποίησης λόγω της διάβρωσης των εδαφών. Αυξημένες εκπομπές και, ταυτόχρονα, μειωμένη δέσμευση διοξειδίου του άνθρακα. «Περιμένω ότι θα είναι πάρα πολύ δύσκολα τα πράγματα», τονίζει ο κ. Γκουντούφας για το τι έπεται τα επόμενα χρόνια, «γιατί έχουμε ακραίες κλιματικές συνθήκες τόσο το καλοκαίρι όσο και τον χειμώνα».

Παρ’ όλα αυτά, σύμφωνα με μια θεωρία, ορισμένες πυρκαγιές θεωρούνται ωφέλιμες, αναφέρει ο Παλαιολόγος Παλαιολόγου, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Δασολογίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. «Αλλά στην Αττική καμία πυρκαγιά δεν είναι πλέον ωφέλιμη», δηλώνει. Σύμφωνα με τον ίδιο, στην Αττική δεν πρέπει πλέον να δίνεται τόση έμφαση στην καταστολή μιας πυρκαγιάς, αλλά στη διαχείριση των εκτάσεων, η οποία θα πρέπει να γίνεται από τις δασικές υπηρεσίες. «Χωρίς διαχείριση», δηλώνει, «δεν υπάρχει μέλλον για τα δάση της Αττικής».

Τόσο ο κ. Γκουντούφας όσο και ο κ. Γεωργιάδης αναφέρουν πως η απόφαση για τη μεταφορά της ευθύνης της δασοπυρόσβεσης από τη δασική υπηρεσία στην Πυροσβεστική το 1998 ήταν λάθος. «Μέχρι το 2021, όταν μεταφέρθηκαν οι δασικές υπηρεσίες στο ΥΠΕΝ, υπήρξε κατακερματισμός των αρμοδιοτήτων τους, της διοίκησης και της άσκησης δασικής πολιτικής, καθώς και πλήρης υποστελέχωση», συμπληρώνει ο κ. Γκουντούφας.

Γι’ αυτόν τον λόγο, όμως, και οι δύο σημειώνουν ότι η τεχνογνωσία σε μεγάλο βαθμό έφυγε από τις δασικές υπηρεσίες και θα χρειάζονταν πολλές προσλήψεις, εκπαίδευση και χρόνος για να μπορέσουν να είναι και πάλι υπεύθυνες για τη δασοπυρόσβεση. «Αλλά είμαστε δίπλα στην Πυροσβεστική, σε επίπεδο πρόληψης και καταστολής», δηλώνει ο κ. Γκουντούφας.

Πέραν της σημασίας της πρόληψης –όλοι τους υπογραμμίζουν ότι οι φωτιές δεν σβήνονται το καλοκαίρι, αλλά τον χειμώνα– τονίζουν και αυτήν της ιδιωτικής ευθύνης, ειδικά τώρα που η κατάσταση στην Αττική είναι, όπως την αποκαλούν, οριακή, με τον κ. Εμμανουλούδη να σημειώνει πως οι ανθρωπογενείς παρεμβάσεις αποτελούν τη βασική αιτία πίσω από τη συντριπτική πλειονότητα των πυρκαγιών.

Πώς μετράμε

Οσον αφορά τις καμένες δασικές εκτάσεις στην Αττική, ο Κωνσταντίνος Λαγουβάρδος, διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, λέει στην «Κ» ότι, με τα δεδομένα έως τις αρχές Αυγούστου, τα τελευταία δέκα χρόνια έχει καεί περίπου το 42% της δασικής έκτασης της Περιφέρειας Αττικής. Σύμφωνα με τον κ. Γκουντούφα, το ποσοστό αυτό ανέρχεται, για την ίδια περίοδο, στο 35% με 36%. Εξηγεί πως μετρούν με διαφορετικό τρόπο τις καμένες εκτάσεις – «δεν προσθέτουμε τις πυρκαγιές ανά έτος, υπάρχουν αλληλεπικαλύψεις», δηλώνει.

Δεν εμμένει, όμως, στη διαφορετική μέτρηση. «Αυτό που έχει σημασία», λέει στην «Κ», «είναι ότι τα δάση που καίγονται δεν χάνονται. Επαναδημιουργούνται και το χρέος μας είναι αυτήν την επαναδημιουργία να την προστατεύσουμε».