Με τον θάνατο του μεγάλου Ιταλού ιστορικού Κάρλο Γκίνσμπουργκ (1939-2026) χάνεται ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς των τελευταίων δεκαετιών. Το έργο του δεν επηρέασε μόνο τη μελέτη της πρώιμης νεότερης Ευρώπης, της Ιεράς Εξέτασης ή των λαϊκών δοξασιών· άλλαξε ριζικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση ανάμεσα στο μερικό και στο γενικό, ανάμεσα στην ατομική εμπειρία και στις μεγάλες ιστορικές διαδικασίες.
Ο Γκίνσμπουργκ ήταν Εβραίος του Τορίνο με πατέρα τον διανοούμενο Λεόνε Γκίνσμπουργκ, ιδρυτή του ιστορικού εκδοτικού οίκου Einaudi και πεσόντα της αντιφασιστικής αντίστασης, και μητέρα τη μεγάλη λογοτέχνιδα Νατάλια Γκίνσμπουργκ. Μεγάλωσε με συναίσθηση της διαφορετικότητάς του, που τον έκανε να αναζητά εμμονικά λεπτομέρειες για τις ζωές των ανωνύμων, τις φωνές των ηττημένων, τις μάγισσες και τους αιρετικούς που κατέληγαν στην πυρά. Το όνομά του συνδέθηκε προπάντων με τη μικροϊστορία (microstoria), ένα ρεύμα που γεννήθηκε στην Ιταλία τη δεκαετία του 1970. Ωστόσο, για τον ίδιο η μικροϊστορία δεν ήταν ποτέ μια ιστορία των «μικρών πραγμάτων». Αντίθετα, ήταν μια μέθοδος που επέτρεπε να δούμε μέσα από ένα φαινομενικά ασήμαντο περιστατικό ή πρόσωπο ολόκληρους κοινωνικούς και πολιτισμικούς κόσμους. Ο μυλωνάς Μενόκιο στο περίφημο βιβλίο «Το τυρί και τα σκουλήκια» (1976) δεν ήταν απλώς ένας εκκεντρικός χωρικός του 16ου αιώνα, ο οποίος σκεφτόταν με έναν δικό του τρόπο τον κόσμο και το σύμπαν. Μέσα από τη ζωή και τις ιδέες του αναδύονταν οι εντάσεις ανάμεσα στη λαϊκή κουλτούρα, στη θρησκευτική εξουσία και στις διαδικασίες διάδοσης της γνώσης στην πρώιμη νεότερη Ευρώπη.
Ο Γκίνσμπουργκ συνήθιζε να περιγράφει τη δουλειά του ιστορικού ως μια μορφή ανίχνευσης ιχνών. Επηρεασμένος από τον Αμπι Βάρμπουργκ, αλλά και από τον κινηματογράφο, ανέπτυξε αυτό που ονόμασε «παραδειγματική» ή «ενδεικτική» μέθοδο. Ο ιστορικός λειτουργεί σαν ντετέκτιβ: παρατηρεί λεπτομέρειες που οι άλλοι προσπερνούν, ακολουθεί ίχνη, συνδέει φαινομενικά ασύνδετα στοιχεία και προσπαθεί να ανασυνθέσει μια πραγματικότητα που δεν είναι πλέον άμεσα ορατή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος αναφερόταν συχνά στον Αϊζενστάιν και στη σημασία του κοντινού πλάνου. Σε μια συνέντευξή του το 2022 σημείωνε ότι, όπως στον κινηματογράφο, έτσι και στην ιστορία κάθε κοντινό πλάνο προϋποθέτει ένα «εκτός κάδρου». Η εστίαση στη λεπτομέρεια δεν σημαίνει απώλεια της συνολικής εικόνας. Αντίθετα, αποτελεί τον πιο γόνιμο δρόμο για την κατανόησή της.
Σε μια εποχή που η ιστορική έρευνα στρέφεται όλο και περισσότερο προς τις παγκόσμιες κλίμακες και τις μεγάλες αφηγήσεις, το έργο του Γκίνσμπουργκ υπενθυμίζει την αξία της εγγύτητας. Τα αποσπάσματα από δικαστικά αρχεία και οι λεπτομέρειες που μοιάζουν ασήμαντες μπορούν να φωτίσουν θεμελιώδη ερωτήματα για την εξουσία, την πίστη, την κουλτούρα και την ανθρώπινη εμπειρία.
Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη κληρονομιά του: μας δίδαξε ότι η ιστορία δεν βρίσκεται μόνο στα μεγάλα γεγονότα. Βρίσκεται επίσης στα ίχνη που αφήνουν πίσω τους όσοι συνήθως μένουν έξω από το κάδρο.
* Ο κ. Κωστής Κορνέτης είναι κύριος ερευνητής στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και σύμβουλος της ισπανικής κυβέρνησης σε θέματα ιστορικής μνήμης.