Φόρτωση Text-to-Speech…
Υπάρχει κάτι παράξενο στις απεικονίσεις της Κοίμησης της Θεοτόκου: στο κέντρο της πολυπρόσωπης ζωγραφικής σύνθεσης μια γυναίκα κείτεται νεκρή, γύρω της βρίσκονται οι Απόστολοι και πάνω από το σώμα της, ο Χριστός κρατάει στην αγκαλιά του μια μικρή, φωτεινή μορφή. Δεν είναι ένα παιδί. Είναι η ψυχή της μητέρας του.
Πιθανότατα η εικόνα μεταφέρθηκε στη Σύρο από Ψαριανούς πρόσφυγες μετά την καταστροφή του νησιού το 1824, χωρίς οι ίδιοι να γνωρίζουν τον δημιουργό, αναφέρει ο Παναγιώτης Κ. Ιωάννου, καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης.
Στο Αγιον Ορος, ο ιερομόναχος Διονύσιος ο εκ Φουρνά της Ευρυτανίας γράφει την «Ερμηνεία της ζωγραφικής τέχνης» (1728-33) θέλοντας να βοηθήσει τους «βουλομένους μαθείν την ζωγραφικήν επιστήμην». Στο πέμπτο μέρος γράφει για το «Πώς ιστορίζονται αι θεομητορικαί εορταί» περιλαμβάνοντας και την «Κοίμησιν» με την εξής περιγραφή: «Σπίτια και μέσον η Παναγία κειμένη επί κλίνης νεκρά, έχουσα έμπροσθέν της σταυρωμένα τα χέρια, και πλησίον της κλίνης ένθεν και ένθεν μανουάλια με λαμπάδας αναμμένας· […] και γύροθεν οι λοιποί απόστολοι και οι άγιοι ιεράρχαι βαστάζοντες Ευαγγέλια και γυναίκες κλαίουσαι· επάνωθεν αυτής ο Χριστός βαστών εις τας αγκάλας του την αγίαν αυτής ψυχήν λευκοφόρον· και γύροθεν αυτού φως πολύ και πλήθος αγγέλων, και άνωθεν εις τον αέρα πάλιν οι δώδεκα απόστολοι ερχόμενοι μετά νεφελών […]».
Θρήνος
Η εικόνα ανατρέπει ένα από τα πιο οικεία μοτίβα της χριστιανικής τέχνης: δεν είναι πλέον η μητέρα που κρατάει το παιδί της, αλλά ο γιος που κρατάει τη μητέρα του. Και η Μαρία δεν εμφανίζεται μόνο ως η Μητέρα του Θεού, αλλά ως μια ύπαρξη που συνεχίζει να υπάρχει πέρα από τον μητρικό της ρόλο, πέρα από το σώμα που γέννησε τον Χριστό. Στη Δύση, από την άλλη πλευρά η εικόνα που επικράτησε σταδιακά στη θρησκευτική τέχνη ήταν εκείνη της Ανάληψης (Assumption): η Παναγία δεν κείτεται νεκρή αλλά ανυψώνεται θριαμβευτικά στον ουρανό. Ανάμεσα στις δύο αυτές παραστάσεις μεσολαβεί ένας ολόκληρος κόσμος – θεολογικός, καλλιτεχνικός αλλά και βαθιά ανθρώπινος.
Αυτόν τον κόσμο, όπως αποδεικνύεται από τη συνομιλία μας με τον καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Παναγιώτη Κ. Ιωάννου, κανείς δεν μπόρεσε να τον εικονογραφήσει καλύτερα από τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο (1541-1614). Από τη Σύρο στο Τολέδο και από τη βυζαντινή σιωπή του πένθους στη δυτική έκσταση της ανόδου στους αιθέρες, ο Ελ Γκρέκο χαράσσει μια διαδρομή μοναδική στην ευρωπαϊκή τέχνη. Δύο έργα του με κοινή θεματολογία –η «Κοίμηση της Παναγίας» στο προσκυνητάρι του ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη Σύρο και η «Ανάληψη της Παναγίας» που σήμερα ανήκει στη μόνιμη συλλογή του Art Institute of Chicago– απέχουν εικονογραφικά όσο η Ανατολή από τη Δύση, αλλά μαρτυρούν και τα δύο την τέχνη του ίδιου ανθρώπου.
Ενα σπάνιο έργο
«Στην “Κοίμηση της Παναγίας” της Ερμούπολης, το μοναδικό έργο που μας είναι γνωστό από τα κρητικά χρόνια του Θεοτοκόπουλου, ο ζωγράφος σε μεγάλο βαθμό εργάζεται, ως προς την τεχνική, την εικονογραφία και την τεχνοτροπία, πάνω σε πρότυπα της βυζαντινής ή, καλύτερα, της βυζαντινότροπης τέχνης. Στην “Ανάληψη της Παναγίας” που παλαιότερα βρισκόταν στην εκκλησία του μοναστηριού Σαν Ντομίνγκο ελ Αντίγουο έχουμε κατά πολλές έννοιες έναν διαφορετικό καλλιτέχνη και στους τρεις αυτούς τομείς», σχολιάζει ο κ. Ιωάννου.
Η «Κοίμηση της Παναγίας» αποτελεί ένα από τα ελάχιστα επιβεβαιωμένα έργα της κρητικής περιόδου του Θεοτοκόπουλου και, κυρίως, το μοναδικό γνωστό έργο αυτής της εποχής που φέρει ολόγραφη την υπογραφή του: «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο δείξας». «Για αιώνες βρισκόταν σε εκκλησιαστικό περιβάλλον, στην Ερμούπολη της Σύρου, ως αντικείμενο λατρείας. Η ταυτότητα του ζωγράφου αναγνωρίστηκε ουσιαστικά μόλις το 1983, όταν κατά τη διάρκεια συντήρησης της εικόνας εντοπίστηκε η υπογραφή του ζωγράφου από τον αρχαιολόγο Γεώργιο Μαστορόπουλο», λέει ο ιστορικός τέχνης. «Πιθανότατα η εικόνα μεταφέρθηκε στη Σύρο από Ψαριανούς πρόσφυγες μετά την καταστροφή του νησιού το 1824, χωρίς οι ίδιοι να γνωρίζουν ότι πρόκειται για έργο του μεγάλου Κρητικού δημιουργού. Πρόκειται μάλλον για παραγγελία που υλοποίησε περίπου το 1560, όσο ζούσε στην Κρήτη».
Στην «Κοίμηση» της Σύρου η Παναγία κείτεται στη νεκρική της κλίνη, οι Απόστολοι είναι συγκεντρωμένοι γύρω της και ο Χριστός, μέσα σε μαντόρλα (φωτοστέφανο που σχηματίζεται από την τομή δύο κύκλων), κρατάει την ψυχή της ως βρέφος. Ο θάνατος είναι παρών, συγκεκριμένος και σωματικός. «Ωστόσο, ακόμη και όταν δούλευε στην Κρήτη, ο Θεοτοκόπουλος δεν αγνοούσε την ιταλική ζωγραφική. Μαζί με τα καθαρά αντινατουραλιστικά στοιχεία στον τρόπο που κατασκευάζει τον χώρο και διευθετεί τις μορφές εντός του, βρίσκει τον τρόπο να δείξει τις γνώσεις του, κατά κύριο λόγο εικονογραφικές, από την ιταλική τέχνη», εξηγεί ο κ. Ιωάννου.
Η πορεία
Ο Θεοτοκόπουλος παρέμεινε στον Χάνδακα έως το 1566. Στη συνέχεια εγκαταλείπει την Κρήτη, περνάει από τη Βενετία και τη Ρώμη και έρχεται σε επαφή με τα σημαντικότερα καλλιτεχνικά κέντρα της εποχής: στη Βενετία με την ισχυρή παρουσία του Τιτσιάνο, στη Ρώμη κοντά σε ισχυρές καλλιτεχνικές και πνευματικές μορφές της εποχής, και στην Καστίλη του Φιλίππου του Β΄, του ισχυρότερου πολιτικού προσώπου της εποχής του.
«Οταν φτάνει στο Τολέδο, ο Θεοτοκόπουλος είναι πλέον ένας καλλιτέχνης που έχει αφομοιώσει την ιταλική Αναγέννηση και τον Μανιερισμό. Η “Ανάληψη της Παναγίας”, που ζωγραφίζει για το μοναστήρι του Σαν Ντομίνγκο ελ Αντίγουο, είναι από τις πρώτες μεγάλες παραγγελίες του στην ισπανική πόλη. Ολόκληρο το εικονογραφικό πρόγραμμα της παραγγελίας περιστρέφεται γύρω από τον θάνατο και τη σωτηρία. Η κλίμακα είναι πλέον μνημειακή και η εικόνα του θανάτου έχει αλλάξει ριζικά», αναφέρει ο κ. Ιωάννου.
Η Παναγία δεν κείτεται. Υψώνεται. Οι Απόστολοι παραμένουν στον επίγειο κόσμο, ενώ πάνω τους ανοίγεται ένας ουράνιος χώρος γεμάτος αγγέλους, φως και κίνηση. Το σώμα της δεν είναι πλέον το σώμα μιας νεκρής γυναίκας, αλλά το σώμα μιας μορφής που περνάει προς τον ουρανό. Κι όμως, η παλιά εικόνα δεν εξαφανίζεται εντελώς. Ο ίδιος ο Θεοτοκόπουλος υπογράφει και το έργο του Τολέδο με τον ίδιο τρόπο: «Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο δείξας», προσθέτοντας αυτή τη φορά και τη χρονολογία, 1577. Είναι σαν μια μικρή υπογραφή συνέχειας μέσα σε δύο κόσμους που επί της ουσίας δεν είναι αγεφύρωτοι.
ΑΠΟΨΗ
Οι διαφορές του τρόπου αποτύπωσης
Της Μαρίας Νάνου
Με τον όρο «Κοίμηση» εννοείται ο θάνατος της Παναγίας. Η Μητέρα του Λόγου του Θεού, αν και διαδραμάτισε ουσιαστικό ρόλο στην Ενσάρκωση και κατά συνέπεια στην πραγμάτωση του σχεδίου της Θείας Οικονομίας για τη σωτηρία του ανθρώπου, ως άνθρωπος και αυτή υπέστη τον θάνατο, φυσικό επακόλουθο της κτιστής ανθρώπινης φύσης.
Στην Καινή Διαθήκη απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στο επίγειο τέλος της Θεοτόκου. Στην ορθόδοξη εικονογραφία συνήθως απεικονίζονται μαζί η Κοίμηση και η Μετάστασή της στους ουρανούς στο άνω μέρος της σύνθεσης. Πηγή της εικονογραφίας αυτής είναι σειρά απόκρυφων κειμένων, ομιλίες των Πατέρων της Εκκλησίας και η υμνολογία της θεομητορικής εορτής.
Γεγονός είναι ωστόσο ότι στην Ορθόδοξη Εκκλησία δεν υπάρχει απόφαση Οικουμενικής Συνόδου, η οποία να κατοχυρώνει δογματικά την «Ανάληψη» της Παναγίας. Αντίθετα, στη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία η εν σώματι Ανάληψη της Θεοτόκου κατοχυρώθηκε ως δόγμα από τον Πάπα Πίο ΙΒ΄ το 1950. Στη Δύση η Ανάληψη (Assumption) της Παναγίας αναπτύχθηκε ως αυτόνομο θέμα εικονίζοντας τη Θεοτόκο όρθια πατώντας πάνω σε μηνίσκο σελήνης και περιβαλλόμενη από ουράνια άστρα, προσδίδοντας «αποκαλυπτικά» χαρακτηριστικά στην παράσταση.
Αντιθέτως, στην ορθόδοξη εικονογραφία η παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου παραμένει το κύριο γεγονός και το κύριο μέρος της σύνθεσης. Κατά την παλαιολόγεια περίοδο, ωστόσο, στο πνεύμα της αφηγηματικής εικονογραφίας της περιόδου, η σκηνή εμπλουτίστηκε με επιμέρους επεισόδια που αναφέρονται στα σχετικά Απόκρυφα, ομιλητικά και υμνολογικά κείμενα.
Από τα τέλη του 14ου αιώνα και εξής, η παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου περιλαμβάνει το κυρίως γεγονός της Κοίμησης, τον Χριστό που κατέρχεται εν δόξη περιβαλλόμενος από αγγέλους για να παραλάβει την ψυχή της η οποία απεικονίζεται με τη μορφή σπαργανωμένου βρέφους, ενώ συχνά στο άνω μέρος της σύνθεσης εικονίζεται η Μετάσταση, όπου η Παναγία σε ώριμη ηλικία και ενδεδυμένη τα ιμάτιά της αναλαμβάνεται στους ουρανούς, μάλιστα συχνά εικονίζεται να παραδίδει τη ζώνη της στον απόστολο Θωμά.
Παρ’ όλη την ομοιότητα της σκηνής της Μετάστασης της Θεοτόκου στην ορθόδοξη εικονογραφία και της Ανάληψής της στη δυτική τέχνη, θα πρέπει να τονιστεί ότι στην Ανατολική Εκκλησία ουδέποτε υιοθετήθηκε ως αυτόνομο θέμα η Μετάσταση, παρά μόνον ως σκηνή ενταγμένη σε αφηγηματικό κύκλο της Κοίμησης.
* Η κ. Μαρία Νάνου είναι ιστορικός Βυζαντινής Τέχνης, θεολόγος, Βιβλιοθήκη και Κέντρο Πληροφόρησης Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Λαογραφικό Κέντρο Κίτσου Μακρή.