Φόρτωση Text-to-Speech…
Αν άλλαζε αύριο το πρωί, διά μαγείας, η όψη των πάμπολλων αστικών ερειπίων στο κέντρο της Αθήνας, θα είχαμε μια άλλη πόλη. Παρά τα πολλά βήματα προόδου των τελευταίων ετών, με σημαντικές επενδύσεις σε ακίνητα, αρκετά από τα οποία αποκαθίστανται ή πρόκειται να αποκατασταθούν, η γενική εικόνα της εγκατάλειψης εξακολουθεί και σφραγίζει την εντύπωση που αποκομίζει κανείς περπατώντας στην πρωτεύουσα.
Από τη μία η εγκατάλειψη σημαντικών κτιρίων, συνδεδεμένων με την ιστορική στρωματογραφία της, και από την άλλη η ρύπανση σε τοίχους και προσόψεις, είναι φαινόμενα που δεν συνάδουν με την εικόνα που θα ήθελε να εκπέμπει η Αθήνα ως πόλη που αγαπά την πρόοδο, που σέβεται τον πολιτισμό και που αντιλαμβάνεται την υπεραξία της ιστορικής συνέχειας ως διάσταση άμεσα ανταποδοτική στην οικονομία.
H έλλειψη συντήρησης στα κτίρια των ελληνικών πόλεων, ασχέτως αρχιτεκτονικής και ιστορικής αξίας, είναι θέμα που αγγίζει βαθιές πτυχές της πολιτισμικής ζωής. Αφορά, βεβαίως, και ζητήματα νομικού πολιτισμού, ευρύτερης παιδείας και κανονιστικού πλαισίου λειτουργίας των αστικών κέντρων. Ειδικά, όμως, στην Αθήνα, με την πύκνωση των λειτουργιών και τη μεγαλύτερη διεθνή ορατότητα της πόλης λόγω τουρισμού, η διαιώνιση αυτής της κατάστασης προκαλεί σημαντική και απογοητευτική απόκλιση από τον αστικό πολιτισμό άλλων ευρωπαϊκών χωρών. Ακόμη και χώρες όπως η Πορτογαλία, η Τουρκία, η Ρουμανία, η Ουγγαρία, η Κροατία και άλλες έχουν κάνει άλματα σε αυτό τον τομέα.
Η Αθήνα είναι πόλη που έχει πρόσφατο αστικό πολιτισμό. Η γνωριμία, ωστόσο, με τις νεότερες επεκτάσεις, μετά το 1830, προσφέρει σήμερα μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα εμπειρία, καθώς η ελληνική πρωτεύουσα είναι κατά μεγάλο ποσοστό πόλη του 20ού αιώνα, με λίγες νησίδες του 19ου αιώνα και ελάχιστα σημαντικά έργα του παρόντος. Παρ’ όλα αυτά, λόγω της μακραίωνης ιστορίας της και κυρίως λόγω της ισχυρής αφομοιωτικής δύναμης των διαφόρων πολιτισμικών επιρροών, διαθέτει διακριτό και αναγνωρίσιμο αστικό αποτύπωμα. Αλλά η πόλη έχει να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις για να ανεβεί επίπεδο στο διεθνές χρηματιστήριο των πόλεων. Μία από αυτές, από τις σημαντικότερες, είναι η διαχείριση και η αξιοποίηση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Αίσθηση παραίτησης
Η ίδια η κουλτούρα της προστασίας των κτιρίων είναι στην Ελλάδα φαινόμενο σχετικά πρόσφατο. Ιδίως σε ό,τι αφορά τα ιδιωτικά κτίρια. Και σήμερα, παρότι δεν κινδυνεύει να πάρει πλέον άδεια κατεδάφισης κανένα από τα ερείπια ή τα κλειστά κτίρια που βλέπουμε στο κέντρο, επιβιώνει η γενικευμένη αίσθηση παραίτησης. Από την Αμαλίας έως την Αγίου Κωνσταντίνου και από την Πατησίων έως την πλατεία Κουμουνδούρου, από την Πανεπιστημίου έως την πλατεία Βάθη και από τον Σταθμό Λαρίσης έως την οδό Βουλής, μπορεί κανείς να μετρήσει δεκάδες ιδιαίτερα σημαντικά κτίρια του 19ου και του 20ού αιώνα που είναι ερειπωμένα.
Η Αθήνα οφείλει να αντιμετωπίσει σημαντικές προκλήσεις για να ανεβεί επίπεδο στο διεθνές χρηματιστήριο των πόλεων. Η διαχείριση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς είναι μία από αυτές.
Περιοριζόμαστε στους κεντρικούς δρόμους, που εκπροσωπούν και το γενικό επίπεδο ζωής, καθώς στις συνοικίες τα κλειστά και ερειπωμένα σπίτια είναι πάμπολλα. Συχνά μπλεγμένες σε κληρονομικά αδιέξοδα, οι πολλές αυτές ιδιοκτησίες στις γειτονιές (όπου πολλές παλιές μονοκατοικίες κατεδαφίζονται, χτισμένες στον Μεσοπόλεμο) δείχνουν την αδυναμία αντιμετώπισης οξύτατων θεμάτων, η διαιώνιση των οποίων βλάπτει το κοινωνικό σύνολο.
Στο κέντρο των Αθηνών, όπου τα ερείπια είναι και διατηρητέαστο σύνολό τους, τίποτε δεν εγγυάται ότι θα προστατεύονται πριν καταρρεύσουν. Αλλωστε, η εγκατάλειψή τους επιταχύνει τη φθορά και ανεβάζει σε πολύ υψηλά επίπεδα το κόστος αποκατάστασης. Πολλοί ξένοι μελετητές της αρχιτεκτονικής, της ιστορίας των πόλεων, της αισθητικής και της οικονομίας που εστιάζει στην υπεραξία των πολιτισμικών στοιχείων μιας πόλης, αν και η Αθήνα τους γοητεύει για προφανείς λόγους, εκπλήσσονται με τον αριθμό των εγκαταλελειμμένων κτιρίων που έχουν ιστορική αξία.
Γραφειοκρατικά εμπόδια
Ενας επιπλέον λόγος είναι η χρονοβόρος διαδικασία για την αδειοδότηση των επενδύσεων. Μελέτες έτοιμες να εφαρμοστούν περιμένουν υπογραφές στα υπουργεία και επενδύσεις καθυστερούν λόγω γραφειοκρατίας. Παρά την όποια πρόοδο, οι καθυστερήσεις και τα πισωγυρίσματα αποτελούν πληγή για την εξέλιξη της πόλης.
Από την Ομόνοια έως το Σύνταγμα και μόνο στη Σταδίου και στην Πανεπιστημίου, ο διαβάτης παρατηρεί σειρά ερειπίων. Το παλιό κτίριο της Κτηματικής Τράπεζας στην Πανεπιστημίου 40 (με προσθήκη της δεκαετίας του 1980), κτίριο με ιστορία και αισθητική υπεραξία, παραμένει εγκαταλελειμμένο. Το παλιό ξενοδοχείο «Ματζέστικ» απέναντι από το Ρεξ είναι κλειστό και ερειπώνει από τη δεκαετία του 1970. Ομοίως, λίγο παρακάτω, το παλιό ξενοδοχείο «Παλλάδιον», γωνία Πανεπιστημίου και Εμμανουήλ Μπενάκη, από τα ελάχιστα που έχουν απομείνει στην Πανεπιστημίου από τη δεκαετία του 1910, παραμένει κλειστό. Ακόμη και κτίρια που έχουν σχετικά πρόσφατα συντηρηθεί στα Χαυτεία, επί της Πανεπιστημίου, παρουσιάζουν όψη παραίτησης.
Στη Σταδίου, ακριβώς στα Χαυτεία, οι ερειπωμένες γωνίες που περιμένουν χρόνο με τον χρόνο έναρξη εργασιών αποκατάστασης μάς υπενθυμίζουν ότι η ευρύτερη περιοχή της Ομόνοιας χρειάζεται πολλή δουλειά, με αυστηρή ιεράρχηση, συνέργειες και κίνητρα. Η περιοχή, με την όψη διάλυσης που εμφανίζει παρά τα νέα ξενοδοχεία, δεν μπορεί να σηκώσει κεφάλι. Κτίρια του 19ου αιώνα στις γωνίες Σταδίου και Αιόλου, αλλά και πιο κάτω, το οθωνικό κτίριο Σίμου από το 1850, γωνία Αιόλου και Γεωργίου Σταύρου, μας δείχνουν τις χαμένες ευκαιρίες.
Η Αθήνα έχει ταλέντο να υποτιμά τον εαυτό της. Λίγο πιο πάνω στη Σταδίου, μοιάζει απίστευτο ότι το Μέγαρον Αθηνογένους, στον αριθμό 50, αποκαθίσταται έπειτα από μισόν αιώνα εγκατάλειψης. Δίπλα, γωνία με την Εμμανουήλ Μπενάκη, το τριώροφο νεοκλασικό διατίθεται προς αξιοποίηση. Στη Σταδίου, ο πρώην «Φωκάς», το πρώην «Ατενέ», το Μέγαρο Εφεσίου (όπου κάποτε ο «Κάουφμαν»), ο παλιός ΟΤΕ (παρά τα σχέδια για αξιοποίησή του), παραμένουν αστικά χάσματα. Η γωνία Σταδίου και Αμερικής παίρνει το αντιβραβείο της ελληνικής ανικανότητας.
Ας αθροίσουμε σε όλα αυτά το πόσα κτίρια παραμένουν ενεργά μεν, αφρόντιστα δε. Ευτυχώς, κάποιες σημαντικές αποκαταστάσεις προχώρησαν και προχωρούν (Στοά Αρσάκη, Μέγαρο Σούτσου για νέο Θεατρικό Μουσείο και οι κινήσεις των τραπεζών).
Παραμένει το ζήτημα οξύ, καθώς, αν προχωρήσει κανείς π.χ. στη Βουλής, θα δει διατηρητέα κτίρια σε ερείπωση (κατάσταση που διαρκεί πάνω από 40 χρόνια). Στην οδό Ακαδημίας, ένα από τα σημαντικότερα κτίρια του δρόμου, στον αριθμό 23, έργο του αρχιτέκτονα Βασίλη Τσαγρή (όπως και το Μέγαρο Εφεσίου, Σταδίου 28), όχι μόνον παραμένει επί έτη αναξιοποίητο παρά την υψηλή αισθητική αξία του, αλλά έχει, επίσης, λεηλατηθεί με αφαίρεση ρόπτρων, όπως, δυστυχώς, συμβαίνει σε όλα σχεδόν τα κλειστά σπίτια της Αθήνας. Είναι μια προέκταση της εγκατάλειψης που δεν έχει αναδειχθεί όσο θα έπρεπε.
Πρωτεία, πάντως, στην εγκατάλειψη έχει και η κεντρικότατη και ιστορική οδός Φιλελλήνων, με σειρά κλειστών κτιρίων που αμαυρώνουν τη συνολική εικόνα της. Κτίρια που ανήκουν σε ιδρύματα, στο κράτος ή σε ιδιώτες, βρίσκονται σε κατάσταση αναμονής επί δεκαετίες. Το θαυμάσιο νεοκλασικό κτίριο, π.χ., γωνία Φιλελλήνων και Ξενοφώντος χρήζει άμεσης αποκατάστασης, λόγω ποιότητας και γωνίας προβολής.
Η πλατεία Θεάτρου
Η κατάσταση χειροτερεύει προς την πλατεία Θεάτρου και την πλατεία Κουμουνδούρου, αν θέλει κανείς να μείνει στα όρια του ευρύτερου κέντρου. Στην οδό Θεάτρου είναι αποκαρδιωτική η θέα των αστικών ερειπίων, όπως και στην πλατεία Κουμουνδούρου. Στις κοντινές οδούς Ευριπίδου ή Σαμουήλ Καλογήρου διασώζονται σε ερειπιώδη κατάσταση νεοκλασικά κτίρια υψηλής αισθητικής αξίας.
Ειδικά, όμως, στην πλατεία Κουμουνδούρου, έχει διαλυθεί από τη δεκαετία του 1970 το βόρειο πέταλο της πλατείας, που αποτελούσε το χαρακτηριστικό της και το ιδιαίτερο χάρισμά της. Θα έπρεπε να αποτελεί προτεραιότητα η αποκατάσταση της τραυματισμένης πλατείας, που όταν ξεκίνησε να κατοικείται είχε αρχίσει να διαμορφώνει πυκνή αστική ζωή.
Η ανάταξη της Αθήνας και η σοβαρή αντιμετώπιση της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της είναι προτεραιότητα με άμεση επίδραση και σύνδεση με την περηφάνια των κατοίκων, το κύρος της πόλης και την οικονομία της χώρας.