Καθώς η Ευρώπη προσπαθεί να εφαρμόσει την περιβαλλοντική νομοθεσία που η ίδια θέσπισε, το πρόγραμμα LIFE, ο μοναδικός χρηματοδοτικός μηχανισμός της Ε.Ε. που είναι αποκλειστικά αφιερωμένος για την προστασία της βιοποικιλότητας, την προστασία της φύσης και τη δράση για το κλίμα, βρίσκεται σήμερα σε κίνδυνο από τις ίδιες τις ευρωπαϊκές πολιτικές επιλογές.
Εδώ και τρεις δεκαετίες, το πρόγραμμα LIFE έχει χρηματοδοτήσει χιλιάδες έργα σε ολόκληρη την Ευρώπη, μετατρέποντας φιλόδοξες πολιτικές σε απτά αποτελέσματα στο πεδίο. Σήμερα, καθώς οι Βρυξέλλες αναδιαμορφώνουν τον προϋπολογισμό της Ε.Ε. δίνοντας έμφαση στην ανταγωνιστικότητα, την άμυνα και τη στρατηγική αυτονομία, ένα από τα αποτελεσματικότερα περιβαλλοντικά εργαλεία της Ε.Ε. κινδυνεύει να αποδυναμωθεί αθόρυβα.
Το πολιτικό διακύβευμα το οποίο υποστηρίζεται από περισσότερες από 100 οργανώσεις σε όλη την Ευρώπη και δεκάδες μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, δεν αφορά απλώς τη διατήρηση μιας ακόμη γραμμής περιβαλλοντικής χρηματοδότησης. Αφορά το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ενωση επιθυμεί να διατηρήσει ένα από τα πιο αποτελεσματικά εργαλεία εφαρμογής των πολιτικών της. Ο Κανονισμός για την Αποκατάσταση της Φύσης και η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία δεν μπορούν να επιτύχουν μόνο μέσω της νομοθεσίας.
Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το έργο LIFE MareNatura, ένα από τα μεγαλύτερα έργα διατήρησης της θαλάσσιας βιοποικιλότητας που έχουν υλοποιηθεί ποτέ στην Ελλάδα και την Ιταλία. Στόχος του είναι ο εντοπισμός περιοχών ιδιαίτερης σημασίας για τη βιοποικιλότητα, η υποστήριξη της επέκτασης του δικτύου θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών Natura 2000 και η εφαρμογή της Στρατηγικής της Ε.Ε. για τη Βιοποικιλότητα έως το 2030. Η επιτυχής υλοποίησή του είναι δυνατή χάρη στην ύπαρξη χρηματοδοτικών εργαλείων όπως το πρόγραμμα LIFE το οποίο δημιουργεί ευκαιρίες για ουσιαστικές συνέργειες μεταξύ περιβαλλοντικών οργανώσεων, πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων, δημόσιων αρχών και άλλων εμπλεκόμενων φορέων. Πρόκειται για μια σημαντική ευκαιρία που δεν μπορούμε να επιτρέψουμε να χαθεί.
Με μια πρώτη ματιά, η συζήτηση για το μέλλον του προγράμματος LIFE μπορεί να φαίνεται ως μία ακόμη τεχνική και θεσμική διαπραγμάτευση σχετικά με το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028-2034. Στην πραγματικότητα όμως, αντανακλά μια πολύ ευρύτερη πολιτική μετατόπιση στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ενωσης: τη μετάβαση από εξειδικευμένα εργαλεία εφαρμογής πολιτικών σε μεγαλύτερους και περισσότερο συγκεντρωτικούς χρηματοδοτικούς μηχανισμούς. Αυτό που διακυβεύεται δεν είναι απλώς το μέλλον ενός προγράμματος χρηματοδότησης, αλλά η ίδια η ικανότητα της Ε.Ε. να μετατρέπει την περιβαλλοντική φιλοδοξία σε μετρήσιμη δράση.
Από θεσμική σκοπιά, η λογική της απλούστευσης είναι κατανοητή. Οι Βρυξέλλες βρίσκονται υπό αυξανόμενη πίεση να εξορθολογήσουν τα χρηματοδοτικά εργαλεία, να μειώσουν τη διοικητική πολυπλοκότητα και να ευθυγραμμίσουν τις δαπάνες με τις νέες γεωπολιτικές προτεραιότητες. Φαίνεται πως η παγκόσμια αστάθεια επηρεάζει πλέον τις προτεραιότητες της Ε.Ε. και όχι μόνο στον οικονομικό τομέα.
Ωστόσο, η απλούστευση συνεπάγεται και σημαντικούς συμβιβασμούς. Ορισμένοι φορείς, όπως οι περιβαλλοντικές οργανώσεις, τα πανεπιστήμια και άλλοι μικρότεροι οργανισμοί, αντιμετωπίζουν ακραίες δυσκολίες ανταγωνισμού για τους υπάρχοντες χρηματοδοτικούς μηχανισμούς. Πόσο δε μάλλον αν ο μοναδικός αφιερωμένος μηχανισμός πάψει να υφίσταται ως έχει. Αυτό συνδέεται άμεσα και με τη μακροχρόνια ανταγωνιστική δυνατότητα της Ευρώπης να γεφυρώνει την περιβαλλοντική φιλοδοξία με την οικονομική ανάπτυξη.
Την τελευταία δεκαετία, η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει γίνει ολοένα και πιο αποτελεσματική στη θέσπιση φιλόδοξων στόχων για το περιβάλλον και το κλίμα. Ωστόσο, η εφαρμογή τους στα κράτη-μέλη εξακολουθεί να είναι άνιση, κατακερματισμένη και πολιτικά εύθραυστη. Το χάσμα ανάμεσα στον σχεδιασμό των πολιτικών και την υλοποίησή τους στο πεδίο είναι ακριβώς το σημείο στο οποίο παρεμβαίνουν προγράμματα όπως το LIFE.
Η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να αποδυναμώσει το μοναδικό χρηματοδοτικό εργαλείο που στηρίζει την προστασία απειλούμενων ειδών και την αποκατάσταση οικοσυστημάτων, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία η απώλεια της βιοποικιλότητας επιταχύνεται με ανησυχητικούς ρυθμούς. Κάτι τέτοιο θα υπονόμευε επίσης την ικανότητα της Ευρώπης να μετατρέπει την περιβαλλοντική φιλοδοξία σε καινοτομία, εφαρμογή και βιώσιμο οικονομικό μετασχηματισμό.
*Υπεύθυνη Προγραμμάτων και Πολιτικής του MEDASSET
**Διευθύντρια πολιτικής του The Green Tank