Στη βορειοανατολική Σιβηρία, μια τεράστια έκταση γης μοιάζει να έχει καταρρεύσει, αποκαλύπτοντας αλλόκοτα στρώματα καρστικών σχηματισμών που θυμίζουν εξωγήινο τοπίο. Πρόκειται για τον κρατήρα Μπαταγκάι (ή Μπαταγκάικα), ο οποίος συχνά αποκαλείται «Πύλη της Κόλασης».
Παρά το όνομά του, όμως, ο Μπαταγκάι δεν είναι πραγματικός κρατήρας, καθώς δεν δημιουργήθηκε από πρόσκρουση μετεωρίτη ούτε από ηφαιστειακή έκρηξη. Οι επιστήμονες τον περιγράφουν ως «μεγα-κατάρρευση», δηλαδή μια γιγαντιαία καθίζηση ή κατολίσθηση που προκαλείται όταν μεγάλες ποσότητες μόνιμα παγωμένου εδάφους, του αποκαλούμενου πέρμαφροστ, λιώνουν και αποσταθεροποιούνται.
Σύμφωνα με το BBC Wildlife, η δημιουργία του ξεκίνησε μετά την αποψίλωση δασών στη Δημοκρατία των Σαχά, τη δεκαετία του 1950 και του 1960. Χωρίς την προστασία της δενδροκάλυψης, το παγωμένο υπέδαφος, που επί χιλιάδες χρόνια παρέμενε κάτω από τους 0 βαθμούς Κελσίου, άρχισε να λιώνει.
Ο κρατήρας Μπαταγκάι θεωρείται σήμερα η μεγαλύτερη μεγα-κατάρρευση στον κόσμο και συνεχίζει να μεγαλώνει με ταχύ ρυθμό. Δορυφορικές εικόνες από τη δεκαετία του 1960 τον έδειχναν ακόμη ως χαράδρα, όμως σύμφωνα με το Γεωλογικό Ινστιτούτο των ΗΠΑ καλύπτει πλέον περίπου 810 στρέμματα. Εκτιμάται ότι έχει πλάτος 800 μέτρα, βάθος 50 μέτρα και μήκος περίπου ένα χιλιόμετρο. Συγκριτικά, ο γνωστός κρατήρας Meteor στην Αριζόνα φτάνει τα 1.300 μέτρα στο ευρύτερο σημείο του.
Η έκταση του Μπαταγκάι τριπλασιάστηκε από το 1991 έως το 2018, με την ταχύτερη επέκταση να καταγράφεται την περίοδο 2010-2014. Σύμφωνα με μελέτη του 2024, η γιγαντιαία καθίζηση έχει κινητοποιήσει από τη δεκαετία του 1990 περίπου 35 εκατομμύρια κυβικά μέτρα εδάφους.
Καθώς η χαράδρα άρχισε να σχηματίζεται, το πέρμαφροστ πιθανότατα έλιωνε ακόμη ταχύτερα, επειδή όλο και μεγαλύτερα τμήματά του άρχισαν να εκτίθενται. Το παγωμένο έδαφος αποκτά υφή παρόμοια με υγρή λάσπη, υποχωρεί και αφήνει πίσω του τους πετρώδεις σχηματισμούς που ονομάζονται θερμοκάρστ.
Άνθρακας, προϊστορικά άλογα και μαμούθ
Επίσης, όταν το πέρμαφροστ λιώνει, βακτήρια διασπούν την οργανική ύλη που ήταν παγιδευμένη μέσα του, απελευθερώνοντας στην ατμόσφαιρα μεγάλες ποσότητες αποθηκευμένου άνθρακα με τη μορφή αερίων του θερμοκηπίου. Ο κρατήρας εκτιμάται ότι απελευθερώνει 4.000 έως 5.000 τόνους άνθρακα τον χρόνο. Έτσι δημιουργείται ένας κύκλος, όπου τα αέρια του θερμοκηπίου θερμαίνουν τον πλανήτη, η θέρμανση επιταχύνει το λιώσιμο του πέρμαφροστ και το λιώσιμο απελευθερώνει ακόμη περισσότερο άνθρακα.
Η διαδικασία αυτή έχει φέρει στο φως προϊστορικά δείγματα. Το 2018 ανακαλύφθηκε εκεί ένα εξαφανισμένο είδος αλόγου, το Equus lenensis, το οποίο περιείχε το αρχαιότερο υγρό αίμα που έχει καταγραφεί ποτέ. Και το 2024, στην ίδια περιοχή εντοπίστηκε ένα μωρό μαμούθ ηλικίας 50.000 ετών. Τότε χαρακτηρίστηκε ως το καλύτερα διατηρημένο κουφάρι μαμούθ στον κόσμο.