Την ώρα που οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις αναζητούν πρόσθετα δισεκατομμύρια για να προστατεύσουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις από την ενεργειακή ακρίβεια, στις Βρυξέλλες βρίσκεται στο τραπέζι μια πρόταση για περικοπή 141 δισ. ευρώ από τον επόμενο κοινοτικό προϋπολογισμό. Η αντίφαση αυτή αποτυπώνει το δημοσιονομικό αδιέξοδο στο οποίο εισέρχεται η Ευρώπη, καθώς η νέα άνοδος των τιμών της ενέργειας συμπίπτει με αυξημένες αμυντικές δαπάνες, ακριβότερο κρατικό δανεισμό και περιορισμένες δυνατότητες χρηματοδότησης νέων μέτρων στήριξης.
Η πρόταση της ιρλανδικής προεδρίας, που παρουσιάστηκε στις 10 Οκτωβρίου, προβλέπει μείωση κατά 8% σε σχέση με το αρχικό σχέδιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τον προϋπολογισμό της περιόδου 2028–2034. Προκάλεσε ήδη την αντίδραση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ενώ οι κυβερνήσεις καλούνται να αντιμετωπίσουν μια ενεργειακή κρίση που δημιουργεί άμεσες ανάγκες χρηματοδότησης. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα θα διατεθούν, αλλά κυρίως ποιος θα αναλάβει τον λογαριασμό και με ποιους δημοσιονομικούς όρους.
Η αντιπαράθεση αποκτά ιδιαίτερη σημασία ενόψει του Eurogroup της Δευτέρας 9 Νοεμβρίου, καθώς η συζήτηση για την αντιμετώπιση των οικονομικών συνεπειών της ενεργειακής κρίσης βρίσκει τις χώρες της Ευρωζώνης με διαφορετικές δυνατότητες παρέμβασης και χωρίς συμφωνημένο μηχανισμό κοινής χρηματοδότησης.
Ο χειμώνας αλλάζει τους υπολογισμούς
Η ενεργειακή πίεση έχει αρχίσει να αποτυπώνεται σε μεγέθη που ενισχύουν την ανησυχία για τους επόμενους μήνες. Στα τέλη Οκτωβρίου οι ευρωπαϊκές αποθήκες φυσικού αερίου βρίσκονταν στο 75% της χωρητικότητάς τους, έναντι 83% την αντίστοιχη περίοδο του 2025, ενώ οι τιμές χονδρικής άγγιξαν πρόσκαιρα τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα. Η διαφορά στα αποθέματα καθιστά την ευρωπαϊκή αγορά περισσότερο ευάλωτη σε έναν ψυχρό χειμώνα ή σε νέες διαταραχές του εφοδιασμού.
Οι οικονομικές συνέπειες δεν περιορίζονται στο κόστος θέρμανσης. Η αύξηση των τιμών της ενέργειας μεταφέρεται στις μεταφορές, στη βιομηχανική παραγωγή και στις υπηρεσίες, δημιουργώντας πρόσθετες πληθωριστικές πιέσεις και περιορίζοντας την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών. Η κοινωνική διάσταση είναι ήδη έντονη, καθώς, σύμφωνα με στοιχεία που επικαλέστηκε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, σχεδόν 50 εκατομμύρια Ευρωπαίοι δυσκολεύονται να θερμάνουν επαρκώς τις κατοικίες τους.
Στο Συμβούλιο υπουργών Ενέργειας της 29ης Οκτωβρίου ο αρμόδιος επίτροπος Νταν Γιόργκενσεν αναγνώρισε την ανάγκη προσωρινών παρεμβάσεων, ακόμη και στα ορυκτά καύσιμα. Η τοποθέτησή του επιβεβαίωσε τη μετατόπιση της ευρωπαϊκής συζήτησης από τη μακροπρόθεσμη ενεργειακή μετάβαση στην άμεση αντιμετώπιση των συνεπειών της ακρίβειας. Δεν συνοδεύτηκε, ωστόσο, από αντίστοιχη απόφαση για τη χρηματοδότηση των μέτρων.
Οι αγορές ομολόγων στενεύουν τα περιθώρια
Η δυσκολία χρηματοδότησης των νέων παρεμβάσεων επιτείνεται από την αύξηση του κόστους δανεισμού, η οποία περιορίζει τις δυνατότητες των κυβερνήσεων να επαναλάβουν τα εκτεταμένα προγράμματα στήριξης της προηγούμενης ενεργειακής κρίσης. Οι αποδόσεις των δεκαετών κρατικών ομολόγων έχουν κινηθεί ανοδικά σε μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες, ενώ οι δημοσιονομικές πιέσεις στη Γαλλία και το υψηλό δημόσιο χρέος της Ιταλίας καθιστούν ακόμη δυσκολότερη την αναζήτηση πρόσθετων πόρων.
Η κατάσταση εξηγεί γιατί η συζήτηση για νέες εξαιρέσεις από τους δημοσιονομικούς κανόνες προκαλεί αντιδράσεις, ακόμη και μεταξύ κυβερνήσεων που αναγνωρίζουν την ανάγκη προστασίας των καταναλωτών. Η δυνατότητα μιας χώρας να χρηματοδοτήσει επιδοτήσεις χωρίς να προκαλέσει ανησυχία στις αγορές δεν είναι ίδια με εκείνη μιας άλλης, με αποτέλεσμα η απουσία κοινής ευρωπαϊκής απάντησης να δημιουργεί διαφορετικές συνθήκες προστασίας για νοικοκυριά και επιχειρήσεις στην ενιαία αγορά.
Η αντίθεση αυτή αποτυπώνεται και στη διαπραγμάτευση για τον νέο κοινοτικό προϋπολογισμό. Η πρόταση της ιρλανδικής προεδρίας προβλέπει συνολικούς πόρους 1,62 τρισ. ευρώ για την επταετία 2028–2034, ποσό αυξημένο σε σχέση με τον σημερινό προϋπολογισμό, αλλά χαμηλότερο κατά 141 δισ. ευρώ από την πρόταση της Κομισιόν. Η μείωση δεν ικανοποιεί τη Γερμανία, τη Σουηδία και την Ολλανδία, που ζητούν μεγαλύτερη συγκράτηση των δαπανών, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θεωρεί ότι περιορίζει υπερβολικά τις δυνατότητες χρηματοδότησης των νέων ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων. irish-presidency.consilium.europa.eu +2
Πρόκειται για διαπραγμάτευση που αφορά την επόμενη επταετία και όχι την άμεση χρηματοδότηση των χειμερινών επιδοτήσεων. Αναδεικνύει, ωστόσο, την ίδια πολιτική διαφωνία που δυσκολεύει την αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης: πόσο πρέπει να αυξηθούν οι κοινές ευρωπαϊκές δαπάνες και πόσο από το βάρος θα παραμείνει στους εθνικούς προϋπολογισμούς.
Η ελληνική μάχη για τις επιδοτήσεις
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η Ελλάδα επιχειρεί να μετατρέψει τη δημοσιονομική ευελιξία που έχει ήδη εξασφαλίσει σε δυνατότητα άμεσης στήριξης της οικονομίας. Στις 9 Οκτωβρίου το Συμβούλιο της ΕΕ ενέκρινε την επέκταση της ελληνικής εθνικής ρήτρας διαφυγής, η οποία είχε ενεργοποιηθεί για την άμυνα, ώστε να καλύπτει και επιλέξιμες δαπάνες ενεργειακής ασφάλειας.
Η απόφαση επιτρέπει πρόσθετες δαπάνες έως 0,3% του ΑΕΠ ετησίως και συνολικά έως 0,6% του ΑΕΠ για την περίοδο 2026–2028, υπό τους περιορισμούς του ευρωπαϊκού δημοσιονομικού πλαισίου. Δεν συνεπάγεται όμως αυτόματη έγκριση γενικευμένων επιδοτήσεων κατανάλωσης, καθώς οι παρεμβάσεις πρέπει να πληρούν συγκεκριμένα κριτήρια επιλεξιμότητας. EUR-Lex +1
Η Αθήνα επιδιώκει πλέον να αξιοποιήσει 400 εκατ. ευρώ από το σχετικό πλαίσιο για άμεσες ενισχύσεις νοικοκυριών και επιχειρήσεων, διατηρώντας 600 εκατ. ευρώ για επενδύσεις ενεργειακής ασφάλειας. Μαζί με πρόσθετο περιθώριο 200 εκατ. ευρώ που περιλαμβάνεται στον σχεδιασμό του 2027, η ελληνική πλευρά προσβλέπει στη δημιουργία δυνατότητας παρεμβάσεων ύψους 600 εκατ. ευρώ. Πρόκειται, ωστόσο, για σχεδιασμό που προϋποθέτει ευρωπαϊκή αποδοχή της συγκεκριμένης χρήσης των πόρων και όχι για ήδη εγκεκριμένο πακέτο επιδοτήσεων.
Για τον Κυριάκο Πιερρακάκη, ο οποίος προεδρεύει του Eurogroup, η αναζήτηση συμβιβασμού αποκτά διπλή σημασία. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η ανάγκη διαμόρφωσης μιας κοινής ευρωπαϊκής κατεύθυνσης που θα περιορίζει τις κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες της ενεργειακής ακρίβειας και από την άλλη η ελληνική προσπάθεια εξασφάλισης πρόσθετου χώρου για στοχευμένα μέτρα, χωρίς να διαταραχθεί η δημοσιονομική πορεία της χώρας.
Η δύσκολη διαπραγμάτευση του Νοεμβρίου
Το Eurogroup της 9ης Νοεμβρίου πραγματοποιείται σε μια περίοδο κατά την οποία οι υπουργοί Οικονομικών καλούνται να σταθμίσουν ταυτόχρονα τις επιπτώσεις της ενεργειακής ακρίβειας, την πορεία του πληθωρισμού και τις πιέσεις στις αγορές κρατικού χρέους. Η συζήτηση δεν αφορά μόνο το ύψος των πιθανών ενισχύσεων, αλλά και τη δυνατότητα να εφαρμοστούν χωρίς να υπονομευθεί η αξιοπιστία του νέου δημοσιονομικού πλαισίου.
Η επόμενη μεγάλη ευρωπαϊκή διαπραγμάτευση είναι προγραμματισμένη για την έκτακτη Σύνοδο Κορυφής της 26ης και 27ης Νοεμβρίου, με επίκεντρο τον προϋπολογισμό 2028–2034. Εκεί θα επιχειρηθεί συμβιβασμός ανάμεσα στις χώρες που ζητούν περιορισμό των κοινών δαπανών και σε εκείνες που θεωρούν ότι οι νέες προτεραιότητες της Ευρώπης απαιτούν περισσότερους πόρους. EPRS Website
Η ενεργειακή κρίση προσθέτει επείγοντα χαρακτήρα σε αυτή την αντιπαράθεση, χωρίς να έχει ακόμη διαμορφωθεί συμφωνημένη λύση για την άμεση χρηματοδότηση των μέτρων προστασίας.
Και όσο η Ευρώπη καθυστερεί να αποφασίσει πώς θα μοιραστεί το κόστος, τόσο μεγαλύτερο μέρος του λογαριασμού κινδυνεύει να μεταφερθεί στους εθνικούς προϋπολογισμούς, στις επιχειρήσεις και τελικά στους καταναλωτές.