Το σφύριγμα μοιάζει με μία από τις πιο απλές ανθρώπινες δεξιότητες. Κι όμως, για αρκετούς ανθρώπους αποδεικνύεται σχεδόν αδύνατο.
Σε ένα βίντεο που αναρτήθηκε στο YouTube το 2019, 100 τυχαία επιλεγμένοι άνθρωποι κλήθηκαν να σφυρίξουν μπροστά στην κάμερα. Περίπου οι μισοί απέτυχαν. Όσοι όμως τα κατάφεραν είχαν ένα αξιοσημείωτο κοινό χαρακτηριστικό: σχεδόν όλοι σχημάτιζαν το στόμα τους με τον ίδιο τρόπο.
Τα χείλη δεν προβάλλουν προς τα εμπρός, όπως ίσως φαντάζεται κανείς, αλλά τραβιούνται ελαφρά προς τα πίσω στις άκρες, αφήνοντας στο κέντρο ένα πολύ μικρό στρογγυλό άνοιγμα, περίπου όσο το πάχος ενός μολυβιού. Αν όμως υπάρχει μια τόσο συγκεκριμένη «συνταγή», γιατί δεν μπορούν όλοι να την ακολουθήσουν;
Σύμφωνα με τον Φρανσίσκο Ρουίς, καθηγητή μηχανολογίας στο Illinois Institute of Technology, ο οποίος μελετά την ακουστική του σφυρίγματος, είναι πολύ σπάνιο ένας άνθρωπος να είναι ανατομικά εντελώς ανίκανος να σφυρίξει. Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται περισσότερο για ζήτημα εξάσκησης. Μιλώντας στο Popular Science, ο Ρουίς το παρομοιάζει με το ποδήλατο: στην αρχή αποτυγχάνεις επανειλημμένα, μέχρι κάποια στιγμή το σώμα να «καταλάβει» τι πρέπει να κάνει.
Γιατί κάποιοι δεν μπορούν να σφυρίξουν
Υπάρχουν πάντως ορισμένες σπάνιες περιπτώσεις στις οποίες η ανατομία του στόματος μπορεί πράγματι να καταστήσει το σφύριγμα εξαιρετικά δύσκολο ή αδύνατο. Για να παραχθεί ο χαρακτηριστικός ήχος, απαιτείται πολύ συγκεκριμένος συνδυασμός της θέσης των χειλιών, της γλώσσας και του ουρανίσκου.
Άνθρωποι με σχιστία υπερώας, για παράδειγμα, μπορεί να μην μπορούν να δημιουργήσουν τη στενή δίοδο από την οποία πρέπει να περάσει ο αέρας. Το ίδιο μπορεί να ισχύει και σε άλλες καταστάσεις που επηρεάζουν τη γεωμετρία της στοματικής κοιλότητας.
Για τη μεγάλη πλειονότητα, ωστόσο, το πρόβλημα δεν είναι ένα απόλυτο «δεν μπορώ», αλλά το πόσο δύσκολα αποκτάται ο απαραίτητος μυϊκός έλεγχος. Και εδώ φαίνεται ότι παίζει ρόλο και η ηλικία.
Η Μορίν Στόουν, επιστήμονας της ομιλίας και ομότιμη καθηγήτρια στη Σχολή Οδοντιατρικής του Πανεπιστημίου του Μέριλαντ, συγκρίνει την εκμάθηση του σφυρίγματος στην ενήλικη ζωή με την εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας. Ένα παιδί μπορεί να μάθει μια νέα γλώσσα και να αποκτήσει σχεδόν τέλεια προφορά, ενώ ένας ενήλικος συχνά διατηρεί την προφορά της μητρικής του γλώσσας.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με τους μύες των χειλιών και της γλώσσας. Μετά την εφηβεία γίνονται λιγότερο προσαρμοστικοί, γεγονός που μπορεί να κάνει την κατάκτηση μιας νέας τόσο λεπτεπίλεπτης κίνησης δυσκολότερη.
Πώς παράγεται το σφύριγμα
Σε αντίθεση με την ομιλία ή το τραγούδι, το σφύριγμα δεν παράγεται από τις φωνητικές χορδές. Αυτές παραμένουν ανοιχτές και ουσιαστικά αδρανείς. Τον ήχο δημιουργεί ο ίδιος ο χώρος από τον λαιμό έως τα χείλη, η λεγόμενη φωνητική οδός.
Για να λειτουργήσει ο μηχανισμός, πρέπει να σχηματιστούν δύο πολύ συγκεκριμένα στενά ανοίγματα. Το πρώτο βρίσκεται ανάμεσα στα χείλη. Το δεύτερο δημιουργείται πιο πίσω, όταν η γλώσσα πλησιάζει τον ουρανίσκο.
Καθώς ο αέρας περνά από αυτά τα σημεία, δημιουργείται μια μικρή διαταραχή στη ροή. Αυτή κινείται προς τα χείλη και επιστρέφει ως κύμα πίεσης προς το εσωτερικό του στόματος. Η διαδικασία επαναλαμβάνεται εκατοντάδες φορές το δευτερόλεπτο, μέχρι να σταθεροποιηθεί σε μια καθαρή νότα.
Είναι η ίδια βασική φυσική αρχή με το να φυσάμε πάνω από το στόμιο ενός γυάλινου μπουκαλιού. Η στοματική κοιλότητα λειτουργεί σαν ένας μικρός συντονιστής Helmholtz, με τον όγκο του αέρα και το σχήμα της να καθορίζουν το ύψος του ήχου.
Ακόμη όμως και αν η θέση της γλώσσας και των χειλιών είναι σωστή, χρειάζεται και η κατάλληλη δύναμη στο φύσημα. Πολύ ασθενής ροή αέρα δεν παράγει ήχο, αλλά το ίδιο συμβαίνει και αν φυσήξουμε υπερβολικά δυνατά. Όπως εξηγούν οι ερευνητές, υπάρχει ένα σημείο όπου όλα – σχήμα, πίεση και ροή αέρα – συνδυάζονται σωστά και το σφύριγμα τελικά εμφανίζεται.