Ο Φιντέλ Κάστρο θα συμπλήρωνε την Πέμπτη (13/08) εκατό χρόνια ζωής και, ακόμη και σήμερα, η παρουσία του μοιάζει να πλανάται πάνω από μια Κούβα που βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις σοβαρότερες οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις των τελευταίων δεκαετιών.
Η επέτειος των εκατό χρόνων από τη γέννηση του ιστορικού ηγέτη της κουβανικής επανάστασης συνοδεύτηκε αυτή την εβδομάδα από σειρά εκδηλώσεων σε ολόκληρο το νησί: τη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου, εκθέσεις τέχνης, συναυλίες αλλά και συναντήσεις αντιπροσώπων αριστερών οργανώσεων από χώρες της αμερικανικής ηπείρου.
Η εικόνα του Κάστρο παραμένει πανταχού παρούσα. Αφίσες με το πρόσωπό του βρίσκονται σε νοσοκομεία, ενώ κατά μήκος των δρόμων δεσπόζουν πινακίδες με ιστορικά συνθήματά του, ανάμεσά τους και το περίφημο «Πατρίδα ή Θάνατος». Η παρουσία του είναι τόσο βαθιά ριζωμένη στην κουβανική καθημερινότητα, ώστε πολλοί εξακολουθούν να αναφέρονται σε αυτόν απλώς ως «Φιντέλ».
«Πιστεύω ότι ο Φιντέλ Κάστρο αφήνει στην Κούβα μια κληρονομιά αξιοπρέπειας, ηθικής, ακούραστης εργασίας και ενδιαφέροντος για τους φτωχούς», δήλωσε στο Associated Press ο συγγραφέας και δοκιμιογράφος Μιγκέλ Μπαρνέτ, ο οποίος είναι επίσης μέλος της Εθνοσυνέλευσης.
Οπως είπε, άφησε πίσω του «μια φιλοσοφία που μεταφράστηκε σε συγκεκριμένες πολιτικές σε τομείς όπως ο πολιτισμός, η εκπαίδευση και η δημόσια υγεία».
Τα 100 χρόνια του Κάστρο σε μια Κούβα που δοκιμάζεται
Η επέτειος συμπίπτει, ωστόσο, με μια εξαιρετικά δύσκολη περίοδο για τη χώρα.
Η Κούβα βρίσκεται αντιμέτωπη με ολοένα και μεγαλύτερη πίεση μετά τον ενεργειακό αποκλεισμό που επέβαλε η κυβέρνηση Τραμπ τον Ιανουάριο, καθώς και με σειρά νέων κυρώσεων που έχουν στόχο να πιέσουν την κομμουνιστική κυβέρνηση να προχωρήσει σε πολιτικές και οικονομικές αλλαγές.
Τα μέτρα επιβάρυναν περαιτέρω μια οικονομική κρίση που διαρκεί ήδη πέντε χρόνια και είχε πυροδοτηθεί τόσο από προηγούμενες αμερικανικές κυρώσεις όσο και από μια αποτυχημένη εσωτερική οικονομική μεταρρύθμιση.
Για τους Κουβανούς, οι συνέπειες είναι πλέον αισθητές σχεδόν σε κάθε πτυχή της καθημερινής ζωής: πολύωρες διακοπές ηλεκτροδότησης, ελλείψεις καυσίμων και φαρμάκων, πτώση της βιομηχανικής και τουριστικής δραστηριότητας, ακυρώσεις πτήσεων, περιορισμοί στις μετακινήσεις, αλλά και μειωμένο ωράριο σε χώρους εργασίας και σχολεία.
Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, κάποιοι Κουβανοί αναπολούν τον Κάστρο.
«Ο Φιντέλ μάς άφησε τα πάντα, όλα τα καλά που προέκυψαν από την επαναστατική διαδικασία της Κούβας», λέει η 61χρονη συνταξιούχος Αρχελία Μουστελιέρ, κάτοικος της Παλιάς Αβάνας.
«Σε αυτές τις δύσκολες στιγμές που ζούμε, θα είχε βρει έναν τρόπο να προσφέρει λίγη χαρά στη χώρα και στον λαό του», προσθέτει.
Από το αντάρτικο στην εξουσία
Ο Φιντέλ Κάστρο Ρους γεννήθηκε στις 13 Αυγούστου 1926 στην ανατολική Κούβα, σε μια περιοχή όπου κυριαρχούσε η παραγωγή ζάχαρης.
Ο πατέρας του, Ισπανός μετανάστης, εργάστηκε αρχικά στρατολογώντας εργάτες για αμερικανικές εταιρείες ζάχαρης και αργότερα δημιούργησε τη δική του εύπορη φυτεία.
Ο Κάστρο σπούδασε Νομική και λίγο μετά την αποφοίτησή του άρχισε να δραστηριοποιείται ενεργά στην πολιτική.
Το 1953, μαζί με περισσότερους από 100 υποστηρικτές του, επιτέθηκε στους στρατώνες Μονκάδα στο Σαντιάγο ντε Κούβα, σε μια αποτυχημένη προσπάθεια ανατροπής του δικτάτορα Φουλχένσιο Μπατίστα.
Συνελήφθη, φυλακίστηκε και αργότερα αφέθηκε ελεύθερος. Κατέφυγε στο Μεξικό, προτού επιστρέψει στην Κούβα μαζί με άλλους επαναστάτες και ξεκινήσει έναν ανταρτοπόλεμο που οδήγησε τελικά στην ανατροπή του Μπατίστα το 1959 και στην άνοδο του Κάστρο στην εξουσία.
Πέντε δεκαετίες που άλλαξαν την Κούβα
Ο Φιντέλ Κάστρο κυβέρνησε την Κούβα επί πέντε δεκαετίες, από το 1959 έως το 2008, όταν παρέδωσε επισήμως την προεδρία στον αδελφό του Ραούλ. Ακόμη και μετά την αποχώρησή του, όμως, παρέμεινε πολιτικά επιδραστικός μέχρι τον θάνατό του το 2016.
Στη διάρκεια της διακυβέρνησής του προχώρησε σε ριζικό μετασχηματισμό της χώρας, με αγροτική μεταρρύθμιση, μαζική εκστρατεία κατά του αναλφαβητισμού και εθνικοποιήσεις ιδιωτικών επιχειρήσεων.
Αυτές οι πολιτικές έφεραν την Αβάνα σε ευθεία σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τοποθέτησαν την Κούβα στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης του Ψυχρού Πολέμου.
Για μεγάλο μέρος της Λατινικής Αμερικής και του αναπτυσσόμενου κόσμου, ο Κάστρο εξελίχθηκε σε σύμβολο αντιιμπεριαλιστικών, αντικαπιταλιστικών και επαναστατικών κινημάτων.
Την ίδια στιγμή, όμως, η πολιτική του προκάλεσε βαθιά εσωτερική αντίθεση. Αρχικά, μεγάλος αριθμός εύπορων Κουβανών εγκατέλειψε τη χώρα, κυρίως με προορισμό τις ΗΠΑ. Στη συνέχεια, η αντίδραση διευρύνθηκε μεταξύ όσων αντιτάσσονταν στο μονοπώλιο του Κομμουνιστικού Κόμματος στην πολιτική εξουσία και στους περιορισμούς των πολιτικών ελευθεριών.
«Δεν υπήρχε δικαιολογία για τη θυσία των ελευθεριών»
«Είναι μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα», σημειώνει ο ιστορικός Μανουέλ Κουέστα Μουρούα, πρόεδρος του αντιπολιτευόμενου Συμβουλίου για τη Δημοκρατική Μετάβαση στην Κούβα.
«Δεν υπήρχε καμία δικαιολογία για τη θυσία των ελευθεριών», τονίζει.
Οπως υποστηρίζει, δεν υπήρχε επίσης δικαιολογία για την παρεμπόδιση «του υπόλοιπου κουβανικού λαού – και της πολιτικής διαφορετικότητας και πολυφωνίας της χώρας – από το να εκφραστεί».
«Αυτό δημιούργησε ένα ρήγμα, τις συνέπειες του οποίου εξακολουθούμε να βιώνουμε μέχρι σήμερα», αναφέρει.
Η γενιά που δεν γνώρισε τον «Comandante»
Για τους νεότερους Κουβανούς, η σχέση με τον Φιντέλ Κάστρο είναι διαφορετική. Η μορφή του εξακολουθεί να αποτελεί ιστορικό και πολιτικό σύμβολο, όμως η άμεση επιρροή του είναι μικρότερη από ό,τι για τις γενιές που έζησαν τις δεκαετίες της παντοδυναμίας του.
«Η γενιά μας δεν τον έζησε ως ενεργό ηγέτη. Αυτό που είδαμε ήταν έναν λιγότερο ορατό Φιντέλ, που εμφανιζόταν σπάνια δημόσια», λέει ο 27χρονος Κρίστιαν Κοέλιο.
Για τον ίδιο, από την κληρονομιά του Κάστρο «δεν έχει μείνει τίποτα, απολύτως τίποτα».
Και αναφερόμενος στη σημερινή κρίση του νησιού, εμφανίζεται ακόμη πιο απαισιόδοξος:«Αυτή τη στιγμή, ακόμη κι αν έφερναν έναν άλλο Φιντέλ, δεν θα μπορούσε να το διορθώσει».
Εναν αιώνα μετά τη γέννησή του, ο Κάστρο εξακολουθεί έτσι να αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες διαχωριστικές γραμμές της σύγχρονης κουβανικής ιστορίας: για κάποιους ο επαναστάτης που ύψωσε το ανάστημα μιας μικρής χώρας απέναντι στις ΗΠΑ και επένδυσε στην υγεία και την εκπαίδευση, για άλλους, ο ηγέτης ενός αυταρχικού συστήματος που περιόρισε την πολιτική πολυφωνία και τις ελευθερίες. Και αυτή η αντιπαράθεση παραμένει ζωντανή, την ώρα που η Κούβα αναζητεί διέξοδο από μια κρίση που δοκιμάζει ξανά τα όρια της κοινωνίας της.
Με πληροφορίες από Associated Press