Φόρτωση Text-to-Speech…
Πριν από λίγους μήνες, αποχαιρετήσαμε τον Γερμανό φιλόσοφο Γιούργκεν Χάμπερμας. Λίγο αργότερα, ήρθε και η σειρά για τον Εντγκάρ Μορέν – ήταν 104 ετών. Ένας ένας, οι τελευταίοι προμαχώνες της ευρωπαϊκής σκέψης που αναπτύχθηκε τον 20ό αιώνα αποχωρούν από τη σκηνή, αφήνοντας όμως πίσω τους μια σημαντική παρακαταθήκη. Ο Μορέν υπήρξε ένας από τους τελευταίους οικουμενικούς στοχαστές της Ευρώπης, που διέσχισε έναν αιώνα Ιστορίας, μετατρέποντας τη ζωή του σε μια διαρκή πράξη αντίστασης και αναζήτησης. Ή, όπως έγραψαν και οι New York Times, υπήρχε ένας κοινωνικός παρατηρητής αλλά και συμμέτοχος σε αγώνες.
Γεννημένος στο Παρίσι ως Εντγκάρ Ναούμ, με σεφαραδίτικες ρίζες από τη Θεσσαλονίκη, άλλαξε το όνομά του σε «Μορέν» κατά τη διάρκεια της ένταξής του στη γαλλική Αντίσταση ενάντια στον ναζισμό. Η ζωή του σφυρηλατήθηκε μέσα από τις μεγάλες τραγωδίες του 20ού αιώνα. Από την ένοπλη μάχη κατά του φασισμού μέχρι την πρώιμη ρήξη του με τον σταλινισμό, ο Μορέν αρνήθηκε να εγκλωβιστεί σε δόγματα. Αντίθετα, επέλεξε τον δύσκολο δρόμο της πνευματικής ελευθερίας, υπηρετώντας ως διευθυντής Ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS).
Από το πληθωρικό έργο του ξεχωρίζει αναμφίβολα η πολύτομη Μέθοδος, στην οποία αποκρυστάλλωσε την έννοια της «σύνθετης σκέψης». Σε μια εποχή άκρατης εξειδίκευσης και κατακερματισμού της γνώσης, ο Μορέν επαναστάτησε. Υποστήριξε με πάθος ότι είναι αδύνατο να κατανοήσουμε το «μέρος» χωρίς να κοιτάξουμε το «όλο». Εισήγαγε την έννοια της «πολυκρίσης», αποδεικνύοντας προφητικά ότι οι περιβαλλοντικές, οικονομικές, ανθρωπιστικές και πολιτικές δοκιμασίες της εποχής μας δεν είναι μεμονωμένα γεγονότα, αλλά ένα ενιαίο, αλληλένδετο πλέγμα.
Πέρα από στείρους ακαδημαϊσμούς, το έργο του Μορέν υπήρξε βαθύτατα ανθρωπιστικό και παιδαγωγικό. Πίστευε σε μια ριζική μεταρρύθμιση της παιδείας που θα διδάσκει στους ανθρώπους πώς να ζουν, πώς να αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα και πώς να αναγνωρίζουν το κοινό πεπρωμένο της ανθρωπότητας πάνω στον πλανήτη. Δεν έχασε ποτέ την πίστη του στις δημιουργικές δυνάμεις του ανθρώπου, καλώντας τις νεότερες γενιές να αντισταθούν στην υπνοβασία προς την καταστροφή, να επιλέξουν τον έρωτα έναντι του θανάτου και να χτίσουν μια «όαση αδελφοσύνης». Η γαλλική εφημερίδα Libération τον αναγόρευσε «παππού όλων των Γάλλων»· αν και η επιρροή του διαπέρασε τα γαλλικά σύνορα.
Το μικρό, πλην συμπαγές βιβλίο του, Μας δίνει η Ιστορία μαθήματα; το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Πατάκη, είναι μια καλή εισαγωγή στο έργο του Γάλλου διανοητή. Η Ιστορία, λέει, δεν ακολουθεί μια γραμμική πορεία προς την πρόοδο, αλλά μοιάζει με έναν τόπο γεμάτο από αβεβαιότητες. Κάπως έτσι, είμαστε δέσμιοι του απρόβλεπτου γεγονότος που μπορεί να αλλάξει τη ροή της. Παράλληλα, αυτό που μας έχουν δείξει τα ιστορικά γεγονότα είναι ότι το τελικό τους αποτέλεσμα συχνά διαφέρει από τις αρχικές προθέσεις, ενώ την ίδια στιγμή οι ιδέες, οι θρησκείες και οι συλλογικοί μύθοι παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εν εξελίξει πραγματικότητα, καθώς και στην πορεία των κοινωνιών.
Ο Μορέν καταγράφει κάτι που έχει αποδεχθεί εν τοις πράγμασι: υπάρχουν μεταιχμιακές στιγμές στην Ιστορία όπου η αποφασιστική δράση ενός και μόνο ατόμου έφτασε για να εκτρέψει τη ροή των γεγονότων. Όσο για τους κάθε λογής κατακτητές που εμφανίστηκαν κατά καιρούς ως «εκπολιτιστές», στο τέλος γίνονται ολετήρες. Είναι η στιγμή που η βαρβαρότητα φοράει τη δορά του πολιτισμού. –Διονύσης Μαρίνος
Στοχασμοί για το χθες και το σήμερα
«Η κινητήριος πολιτιστική δύναμη του τρόπου ζωής που αποκαλούμε “νεωτερικό” είναι η φαντασίωση, η επιθυμία και ο πόθος να καταστήσουμε τον κόσμο ελέγξιμο. Ωστόσο η ζωντάνια, η αίσθηση και η πραγματική εμπειρία προκύπτουν από τη συνάντηση με το ανέλεγκτο». Η φράση αυτή, που συναντάμε στο πρώτο κεφάλαιο της Ανελεγξιμότητας (εκδ. Πλήθος), του δοκιμίου του Γερμανού κοινωνιολόγου και φιλοσόφου Χάρτμουτ Ρόζα, συνοψίζει έναν προβληματισμό που μας ακολουθεί σε όλο το βιβλίο. Ο Ρόζα μάς καλεί να εξερευνήσουμε με παραδείγματα της καθημερινότητας τον τρόπο που σχετιζόμαστε με το ανέλεγκτο στην κοινωνία της ύστερης νεωτερικότητας. Θα εκπλαγείτε από το πόσο πολύτιμα είναι όσα δεν περνούν από το χέρι σας.
Το ελληνικό αναγνωστικό κοινό δεν αγάπησε τώρα τον Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν. Το έκανε με την Κατάργηση των τελετουργιών, την Κρίση της αφήγησης και τα άλλα γοητευτικά βιβλία του που διαβάζουμε από τις εκδόσεις Opera. Ο λόγος που ο Νοτιοκορεάτης στοχαστής κατάφερε να μας κερδίσει βρίσκεται στην καθαρότητα του λόγου με την οποία φιλοσοφεί γύρω από σημεία των καιρών μας. Στο νέο του βιβλίο υπερασπίζεται με σθένος το Πνεύμα της ελπίδας (εκδ. Opera), κατά της κοινωνίας του φόβου και προτάσσει κάτι ριζικά διαφορετικό απέναντι στα αποκαλυπτικά σενάρια της πανδημίας, του παγκοσμίου πολέμου, της κλιματικής καταστροφής και της λήξης του ανθρώπου.
Πότε γεννήθηκε η ανθρωπότητα; Πού και πώς άλλαξε; Πότε αναζητήσαμε τις απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά και τι σήμαιναν για την εκάστοτε ιστορική συγκυρία; Το βιβλίο του πανεπιστημιακού Στέφανου Ν. Γερουλάνου, Η καταγωγή του ανθρώπου – Μια σύγχρονη ιστορία μύθου, εξουσίας και βίας (εκδ. Πατάκη), εξηγεί με εμπεριστατωμένο τρόπο πώς στο όνομα της καταγωγής αυτής «έχουν επαγγελθεί οράματα και διαπραχθεί θηριωδίες». Πρόκειται λοιπόν για μια ιστορία του τρόπου με τον οποίο περιγράφουμε και φανταζόμαστε το απώτατο παρελθόν μας και μια διερεύνηση του κόστους που είχε η απόπειρα αυτή στην ίδια την ανθρωπότητα. Eξαιρετικά ενδιαφέρον.
Μήπως οι τρόποι ανάγνωσης είναι το αντίδοτο στη μαζική έκρηξη εικόνων της τελευταίας εικοσαετίας; Ίσως, κοιτώντας την εικόνα ως ερώτημα -και όχι ως κάτι το αυτονόητο- να μπορούμε να εξερευνήσουμε τον ρόλο της στην καθημερινότητα και να διαχειριστούμε την ταχύτητα με την οποία διανέμεται σήμερα. Με αναφορές στο έργο μεγάλων στοχαστών (Ρολάν Μπαρτ, Νάνσυ Σπέρο), τα έξι δοκίμια του Χάρτινα Κοιμητήρια (εκδ. ΠΕΚ) του Εντουάρντο Καντάβα προβάλλουν διαφορετικές στρατηγικές ανάγνωσης, με αφετηρία την πεποίθηση ότι το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον πάντοτε αλληλοδιαπλέκονται. Ένα χρήσιμο εγχειρίδιο για την κατανόηση της έννοιας της εικόνας τον 21ο αιώνα.
Οι τέσσερις διαλέξεις για την ιδέα του Θεού τις οποίες εκφώνησε ο Ετιέν Ζιλσόν το 1939-40 στο Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα παρουσιάζονται σήμερα στο Θεός και φιλοσοφία (εκδ. Πλήθος). Αυτό είναι το κεντρικό ερώτημα της μεταφυσικής, ο «ακρογωνιαίος λίθος της», όπως αναφέρει στο επίμετρο του βιβλίου ο Σταύρος Ζουμπουλάκης. Μέσα από τις σελίδες του ακολουθούμε τη διαδρομή της φιλοσοφικής σκέψης από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία έως τον χριστιανικό και νεότερο στοχασμό.
Μια σπουδή στη θυματοποίηση και τη σύγχρονη λατρεία τού να γίνεσαι μάρτυρας, αυτό είναι το Υποφέρω, άρα υπάρχω (εκδ. Πατάκη), το στοχαστικό δοκίμιο του πολυγραφότατου Πασκάλ Μπρυκνέρ – τo όνομά του συνδέθηκε με τους Νέους Φιλοσόφους, ενώ έγινε παγκοσμίως γνωστός με τα Μαύρα φεγγάρια του έρωτα, ένα βιβλίο που αργότερα κινηματογραφήθηκε από τον Ρομάν Πολάνσκι. Ο Μπρυκνέρ εξετάζει το κύμα της «θυματολαγνείας» που διαδέχθηκε την ανθρωπότητα της νεωτερικότητας για να τροφοδοτήσει σήμερα, αφού αυτή γίνει αντικείμενο διεκδίκησης από όλους, τη ροπή προς τη μνησικακία και την αντεκδίκηση. Ποιος (δεν) θέλει λοιπόν να γίνει μάρτυρας; -Γιώργος Ψωμιάδης
Περί γυναικών
«Και για όλες, τώρα, τις γυναίκες, ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης, μεγάλης, μεσαίας ή χαμηλής: ας επαγρυπνείτε, έτοιμες να υπερασπιστείτε την τιμή και την αγνότητά σας μπροστά στους εχθρούς σας», γράφει η Κριστίν ντε Πιζάν στο Βιβλίο της πολιτείας των κυριών που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα ελληνικά από το Βιβλιοπωλείον της Εστίας, αμφισβητώντας την κυρίαρχη ανδροκρατούμενη νοοτροπία της εποχής της. Αν υποθέσουμε πως βρισκόμαστε στο τέταρτο κύμα του φεμινισμού και ότι το παραπάνω βιβλίο γράφτηκε περί το 1405, τα χρόνια που μεσολάβησαν δεν φαίνεται να μείωσαν την ένταση των έμφυλων ζητημάτων. Αυτό αποδεικνύει και η εκδοτική παραγωγή των τελευταίων μηνών.
Στην Εύα (εκδ. Πατάκη), η Κατ Μποχάνον ξαναγράφει την ιστορία της ανθρωπότητας, έχοντας αυτή τη φορά ως πρωταγωνίστρια τη γυναίκα και το σώμα της. Με λογοτεχνική διάθεση και πλούτο αναφορών, η Αμερικανίδα ερευνήτρια επιχειρεί να χαρτογραφήσει όλες τις «Εύες» που προηγήθηκαν και όσα αυτές μας κληροδότησαν. Με βάση την υπάρχουσα βιβλιογραφία και τις κυρίαρχες αναπαραστάσεις, ξεκινά και η Ντέμπορα Κάμερον την έρευνά της για τις διαφορές στη γλώσσα μεταξύ ανδρών και γυναικών στο Ο μύθος του Άρη και της Αφροδίτης (εκδ. ΠΕΚ). Το να ξεχωρίσεις τα πραγματικά γεγονότα από τους μύθους και τις απλουστευτικές γενικεύσεις είναι η μεγαλύτερη δυσκολία με την οποία έρχονται αντιμέτωποι οι σημερινοί ερευνητές και ερευνήτριες, τονίζει η ίδια.
Η θηλυκοποίηση του βλέμματος είναι θέμα αναγνώρισης όλων των γυναικών που μένουν έξω από τις υπάρχουσες αφηγήσεις και όχι μια προσπάθεια για την επιβολή τους στην Ιστορία. Αυτή είναι η θέση της Καμίγ Σμολ, η οποία στο έργο της Οι κολασμένες της θάλασσας (εκδ. Τόπος) παρουσιάζει μια πολυετή έρευνα γύρω από τις μετανάστριες της Μεσογείου, σε μια εποχή όπου οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν την πλειονότητα των μεταναστών διεθνώς (51%, σύμφωνα με τον ΟΗΕ). Αν σήμερα η θέση της γυναίκας μάς φαίνεται προβληματική, θα πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε στο παρελθόν, γράφει η Λύντια Τρίχα στο βιβλίο της Από τη Σμαράγδα στη Μαρία 1784-1897 (εκδ. Πατάκη), δίνοντας φωνή στις γυναίκες που πλαισίωσαν τους πρωταγωνιστές της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας.
H Κλώντια Γκολντίν μάς ζητά να καταλάβουμε τι αποκαλύπτει το χάσμα των φύλων σχετικά με την οικονομία και την κοινωνία μας.
Γυναικοκτονίες, trad wives και mommy track, όροι συχνοί στη βιβλιογραφία και στα μίντια, στρέφουν ξανά το βλέμμα μας σε όσα συνθέτουν τη σύγχρονη πραγματικότητα των γυναικών. Στο Καριέρα και οικογένεια (εκδ. ΠΕΚ), η βραβευμένη με Νόμπελ οικονομολόγος Κλώντια Γκολντίν μάς ζητά να καταλάβουμε τι πραγματικά αποκαλύπτει το χάσμα των φύλων σχετικά με την οικονομία και την κοινωνία μας, έτσι ώστε να μπορέσουμε να αναζητήσουμε τις απαραίτητες λύσεις. Αντίστοιχες και ακόμη περισσότερες απαντήσεις προσπαθεί να δώσει ο Μορίς Ντουμάς, αναλύοντας εκτενώς το ερώτημα στον τίτλο του βιβλίου του, Τι είναι ο μισογυνισμός; (εκδ. Gutenberg). Από τον καθημερινό και συχνά κεκαλυμμένο σεξισμό μέχρι τον τομέα των συναισθηματικών σχέσεων και την ακραία βία, ο Ντουμάς υποστηρίζει πως η ανδρική κυριαρχία προϋποθέτει τον μισογυνισμό για την επικύρωσή της – γι’ αυτό και «ο έρωτας μεταξύ ανδρών και γυναικών δεν κατάφερε να εξαλείψει τον μισογυνισμό». –Κωνσταντίνος Σαράντης