Την ανάγκη διαμόρφωσης μιας ολοκληρωμένης εθνικής στρατηγικής για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ) στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο υπογράμμισε ο πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ και καθηγητής Ευάγγελος Βενιζέλος, παρεμβαίνοντας στην εκπομπή «Πρόσωπο με Πρόσωπο» με τον Νίκο Χατζηνικολάου.
Με αφορμή τις εντάσεις γύρω από το έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης, τις ελληνικές NAVTEX, τις τουρκικές αντι-NAVTEX και τη γαλλική ρηματική διακοίνωση, ο Ευάγγελος Βενιζέλος ανέλυσε τις νομικές και διπλωματικές παραμέτρους της υπόθεσης, επισημαίνοντας ότι η τοποθέτηση ενός υποθαλάσσιου καλωδίου δεν υποκαθιστά την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.
«Η ολοκλήρωση ενός τέτοιου έργου, το οποίο συμβαδίζει με άλλα πολλά παρόμοια, δεν υποκαθιστά την οριοθέτηση. Οι δε NAVTEX δεν είναι νομικές πράξεις που σχετίζονται με την οριοθέτηση. Σχετίζονται με τη θαλάσσια ασφάλεια», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ο πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ επισήμανε ότι οι διαφορές Ελλάδας και Τουρκίας σε ζητήματα θαλάσσιας ασφάλειας, καθώς και στους κανόνες έρευνας και διάσωσης, έχουν ιδιαίτερη σημασία. Υπενθύμισε, μάλιστα, την κρίση των Ιμίων το 1996, αναφέροντας ότι αφορμή αποτέλεσε η σύγκρουση σχετικά με τις περιοχές έρευνας και διάσωσης.
«Αλλά μέσω NAVTEX δεν γίνεται οριοθέτηση και δεν αποκτούμε νόμιμο τίτλο ούτε μέσω του πραγματικού γεγονότος της τοποθέτησης ενός καλωδίου», ξεκαθάρισε.
Η υφαλοκρηπίδα, η ΑΟΖ και το υποθαλάσσιο καλώδιο
Αναφερόμενος στις θαλάσσιες περιοχές όπου πραγματοποιούνται οι έρευνες, ο Ευάγγελος Βενιζέλος διευκρίνισε ότι δεν πρόκειται για ελληνικά χωρικά ύδατα, αλλά για διεθνή ύδατα, στα οποία η Ελλάδα προβάλλει αξιώσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων επί της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ.
«Δεν μιλάμε για ελληνικά χωρικά ύδατα. Μιλάμε για ανοιχτή θάλασσα. Μιλάμε για διεθνή ύδατα, στα οποία η Ελλάδα προβάλλει αξιώσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων, δηλαδή υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ. Αλλά εδώ, εν προκειμένω, επειδή μιλάμε για βυθό, σημασία έχει η υφαλοκρηπίδα», σημείωσε.
Όπως εξήγησε, σε ορισμένες από αυτές τις περιοχές η Τουρκία προβάλλει επίσης αξιώσεις, επικαλούμενη τις θέσεις που έχει γνωστοποιήσει στον ΟΗΕ με σειρά επιστολών από το 2019 και όχι το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο, κατά την τουρκική προσέγγιση που περιέγραψε, δεσμεύει αποκλειστικά την Τουρκία και τη Λιβύη.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος υποστήριξε ότι η διαφορά αφορά μη οριοθετημένη υφαλοκρηπίδα, επί της οποίας υπάρχουν διαφορετικές προσεγγίσεις, και διαχώρισε την ύπαρξη κυριαρχικών δικαιωμάτων από την οριστική οριοθέτησή τους.
Ειδικότερα, εξήγησε ότι τα δικαιώματα επί της υφαλοκρηπίδας υφίστανται αυτοδικαίως και εξαρχής, σύμφωνα με τις αρχές ipso facto και ab initio, ωστόσο απαιτείται οριοθέτηση. Για την ΑΟΖ, πρόσθεσε ότι χρειάζονται ανακήρυξη και οριοθέτηση.
Στο πλαίσιο αυτό, τόνισε ότι η ολοκλήρωση της ηλεκτρικής διασύνδεσης δεν πρόκειται να επιλύσει τη διαφορά, ακόμη και όταν το καλώδιο τοποθετηθεί, το 2031 ή το 2032, όπως ανέφερε. Επισήμανε επίσης ότι εκκρεμότητες οριοθέτησης υπάρχουν στις σχέσεις της Ελλάδας με την Αλβανία και τη Λιβύη, καθώς και στα τμήματα που δεν καλύπτει η μερική συμφωνία με την Αίγυπτο.
«Εδώ υπάρχει μια πολύ μεγάλη παρεξήγηση. Η δημόσια συζήτηση έχει μετατοπιστεί εδώ και πολύ καιρό στο καλώδιο. Το καλώδιο δεν είναι το εθνικό μας θέμα. Το εθνικό μας θέμα είναι, πρώτον, το Κυπριακό και, δεύτερον, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις», υπογράμμισε.
Παράλληλα, χαρακτήρισε επιτυχία την προοπτική τοποθέτησης του καλωδίου, διευκρινίζοντας ότι το έργο βρίσκεται ακόμη στο στάδιο των ερευνών. Όπως ανέφερε, το επιχειρηματικό σχήμα ειδικού σκοπού (SPV) που το υλοποιεί ανήκει πλέον κατά τα δύο τρίτα σε γαλλικά συμφέροντα.
Συνέδεσε, μάλιστα, τον ρόλο της Γαλλίας τόσο με τη συμμετοχή γαλλικών συμφερόντων στην εταιρεία όσο και με τη γαλλική σημαία του πλοίου που πραγματοποιεί τις έρευνες.
Για να αναδείξει τη μακρά πρακτική εγκατάστασης υποθαλάσσιων καλωδίων, αναφέρθηκε στο τηλεπικοινωνιακό καλώδιο «Αφροδίτη», που τοποθετήθηκε μεταξύ Κρήτης και Κύπρου το 1974, υπό ιδιαίτερα δυσμενείς συνθήκες.
Παράλληλα, έκανε λόγο για το East to Med Corridor, ένα έργο μεταφοράς δεδομένων με έδρα την Κύπρο, στο οποίο συμμετέχουν η ΔΕΗ και σαουδαραβικά συμφέροντα. Όπως εξήγησε, το συγκεκριμένο έργο ακολουθεί παρεμφερείς, αλλά όχι απολύτως ίδιες, διαδικασίες.
Τι προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας για την τοποθέτηση καλωδίων
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε ο Ευάγγελος Βενιζέλος στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας, επισημαίνοντας ότι η Τουρκία, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν την έχουν υπογράψει. Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι μεγάλο μέρος της Σύμβασης κωδικοποιεί εθιμικό διεθνές δίκαιο, το οποίο η Τουρκία αναγνωρίζει ως δεσμευτικό, όπως και τη νομολογία των διεθνών δικαστηρίων.
Σύμφωνα με την ανάλυσή του, το άρθρο 79 της Σύμβασης κατοχυρώνει την ελευθερία τοποθέτησης υποθαλάσσιων καλωδίων, χωρίς να απαιτείται σχετική άδεια για τις εργασίες που περιέγραψε.
«Αν, λοιπόν, εμείς επικαλούμαστε μόνο το άρθρο 79 της Σύμβασης για την ελεύθερη τοποθέτηση καλωδίων στην ανοιχτή θάλασσα, δεν είχαμε λόγο να εκδώσουμε ούτε άδεια από την επιτροπή του Υπουργείου Εξωτερικών, τη διυπουργική», ανέφερε.
Διαφορετικό είναι, κατά τον πρώην υπουργό Εξωτερικών, το νομικό καθεστώς των επιστημονικών ερευνών, για τις οποίες το άρθρο 246 προβλέπει την ανάγκη χορήγησης άδειας.
«Αν εννοούμε ότι κάνουμε επιστημονικές έρευνες, άλλη διάταξη, το άρθρο 246. Εκεί απαιτείται άδεια. Αλλά εάν η έρευνα δεν είναι επιστημονική, αόριστη, αλλά είναι προκαταρκτική εργασία του καλωδίου, ούτε άδεια χρειαζόταν», εξήγησε.
Καταλήγοντας στη συγκεκριμένη νομική διάκριση, ζήτησε μεγαλύτερη ακρίβεια στη δημόσια συζήτηση, σημειώνοντας ότι «οι γενικότητες και οι ερασιτεχνισμοί δημιουργούν παρεξηγήσεις».
Οι διερευνητικές επαφές και η προσφυγή στη Χάγη
Στη συνέχεια, ο Νίκος Χατζηνικολάου έθεσε το ζήτημα της συνεννόησης μεταξύ κρατών σε περιοχές όπου δεν έχει επιτευχθεί συμφωνία οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος απάντησε ότι το διεθνές δίκαιο προβλέπει τη δυνατότητα προσωρινών διευθετήσεων πρακτικού χαρακτήρα, οι οποίες δεν προδικάζουν την τελική οριοθέτηση.
«Το διεθνές δίκαιο προβλέπει ότι πρέπει να λαμβάνονται προσωρινά μέτρα πρακτικού χαρακτήρα, δηλαδή διευθετήσεις», σημείωσε.
Διευκρίνισε ότι οι διευθετήσεις αυτές εντάσσονται στη διαδικασία διαπραγμάτευσης για την επίτευξη συμφωνίας. Σε περίπτωση αποτυχίας, υποστήριξε ότι η διαφορά πρέπει να παραπεμφθεί σε δικαιοδοτικό όργανο, υπενθυμίζοντας την ελληνική θέση υπέρ της προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρθηκε στους γύρους των διερευνητικών επαφών Ελλάδας και Τουρκίας και στο περιεχόμενο που, όπως υπενθύμισε, είχε προσδιορίσει ως υπουργός Εξωτερικών το 2013.
Ειδικότερα, εξήγησε ότι η προσέγγιση εκείνη περιλάμβανε την οριοθέτηση τόσο της υφαλοκρηπίδας όσο και της ΑΟΖ, όχι μόνο στο Αιγαίο αλλά και στην Ανατολική Μεσόγειο. Κατά την τοποθέτησή του, η διεύρυνση αυτή του αντικειμένου των διερευνητικών επαφών είχε πραγματοποιηθεί το 2013.
Εκτίμησε ότι, εφόσον οι επαφές συνεχίζονταν κανονικά, θα μπορούσαν παράλληλα να αντιμετωπίζονται και πρακτικά ζητήματα που ανακύπτουν μεταξύ των δύο χωρών.
«Εμείς πρέπει οτιδήποτε κάνουμε να το διοχετεύουμε σε μια στρατηγική. Η στρατηγική είναι να λύσουμε το ζήτημα της οριοθέτησης. Αλλιώς πάντα θα ανακυκλώνουμε τα προβλήματα τα οποία ζούμε 52 χρόνια τώρα», υπογράμμισε.
Η αναφορά στις τουρκικές θέσεις για τα ελληνικά νησιά
Ο πρώην πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ αναφέρθηκε επίσης σε τοποθέτηση του Τούρκου πρέσβη στον ΟΗΕ, κατά τη διάρκεια συζήτησης στο Συμβούλιο Ασφαλείας που ξεκίνησε με ελληνική πρωτοβουλία.
Κατά την εκτίμησή του, η συγκεκριμένη παρέμβαση αποτυπώνει μια μετατόπιση της τουρκικής πλευράς προς προσεκτικότερες διατυπώσεις αναφορικά με τα ελληνικά νησιά.
«Ο Τούρκος πρέσβης, λοιπόν, είπε εκεί κάτι που δεν είχαν πει σε επιστολές οι Τούρκοι ως τώρα, ότι “δεν αμφισβητούμε την κυριαρχία των ελληνικών νησιών, αμφισβητούμε την πλήρη επήρεια”», ανέφερε.
Ο Ευάγγελος Βενιζέλος εξήγησε ότι η συγκεκριμένη τοποθέτηση αφορά την έκταση της επήρειας των νησιών κατά την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, ζήτημα που έχει απασχολήσει τη νομολογία των διεθνών δικαστηρίων.
Συνέδεσε, μάλιστα, αυτή τη διάσταση με τη μερική συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ Ελλάδας και Αιγύπτου, υποστηρίζοντας ότι η ελληνική πλευρά έχει ουσιαστικά αποδεχθεί την εφαρμογή της συγκεκριμένης προσέγγισης.
Όπως επισήμανε, η συμφωνία δεν επεκτείνεται στην περιοχή του συμπλέγματος Καστελορίζου, που περιλαμβάνει το Καστελόριζο, τη Στρογγύλη και τη Ρω, αλλά σταματά στην περιοχή Καρπάθου–Κάσου.
Υπό αυτό το πρίσμα, υποστήριξε ότι απαιτείται ουσιαστικός διάλογος μεταξύ των πολιτικών κομμάτων, του διπλωματικού και στρατιωτικού προσωπικού, των επιστημόνων και των δημοσιογράφων, προκειμένου να αποσαφηνιστούν η υφιστάμενη κατάσταση και οι επιδιώξεις της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Όταν ο Νίκος Χατζηνικολάου αναφέρθηκε στην ανάγκη καθορισμού των ελληνικών «κόκκινων γραμμών», ο Ευάγγελος Βενιζέλος συμφώνησε, διευκρινίζοντας: «Ακριβώς. Εκεί που πρέπει και εκεί που έχει νόημα, γιατί υπάρχει και η αρχή της αναλογικότητας».
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο και η εκκρεμότητα με τη Λιβύη
Σε άλλο σημείο της παρέμβασής του, ο Ευάγγελος Βενιζέλος επανήλθε στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, επικαλούμενος τη θέση που, όπως ανέφερε, διατύπωσε ο Τούρκος πρέσβης στον ΟΗΕ ότι η Άγκυρα δεν το επικαλείται έναντι της Ελλάδας.
Για να εξηγήσει τη νομική διάσταση, χρησιμοποίησε τον όρο res inter alios acta, ο οποίος αναφέρεται σε πράξη μεταξύ τρίτων.
Συσχέτισε το επιχείρημα με την ελληνική θέση για τη Συμφωνία των Παρισίων, μέσω της οποίας παραχωρήθηκαν τα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα και προβλέφθηκε η αποστρατιωτικοποίησή τους, επισημαίνοντας ότι η συμφωνία αυτή δεν δεσμεύει την Τουρκία ως τρίτο κράτος.
«Έτσι και το τουρκολιβυκό μνημόνιο για την Ελλάδα, την Αίγυπτο, είναι res inter alios acta», σημείωσε.
Παράλληλα, αναφέρθηκε στην εκκρεμότητα της θαλάσσιας οριοθέτησης με τη Λιβύη, υπενθυμίζοντας ότι η χώρα έχει προσφύγει στο παρελθόν στη διεθνή δικαιοσύνη για αντίστοιχες διαφορές με τη Μάλτα και την Τυνησία, κατά την περίοδο διακυβέρνησης του Μουαμάρ Καντάφι.
Ο πρώην υπουργός Εξωτερικών χαρακτήρισε το τουρκολιβυκό μνημόνιο «κραυγαλέα παράνομο» και αναφέρθηκε στη θέση της Λιβύης ότι, εφόσον η ελληνική πλευρά έχει αντιρρήσεις, μπορεί να προσφύγει στο δικαστήριο.
Διευκρίνισε, πάντως, ότι μια τέτοια γενική δήλωση δεν αρκεί για να θεμελιώσει τη δικαιοδοσία του διεθνούς δικαστηρίου, αν και τη θεώρησε ένδειξη αποδοχής της δικαστικής οδού ως ενδεχόμενου τρόπου επίλυσης της διαφοράς.
Η ανάγκη επικαιροποίησης της εθνικής στρατηγικής
Ολοκληρώνοντας την παρέμβασή του, ο Ευάγγελος Βενιζέλος υπογράμμισε ότι η αντιμετώπιση των εκκρεμοτήτων στην εξωτερική πολιτική απαιτεί στρατηγική, ψυχραιμία και ουσιαστική συζήτηση.
Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη εσωτερικής επεξεργασίας των επιλογών της χώρας, συνδέοντας την αποτελεσματικότητα της εξωτερικής πολιτικής και της πολιτικής ασφάλειας με τη διαμόρφωση σαφών εθνικών θέσεων.
Αναφερόμενος στο Κυπριακό, υποστήριξε ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά πρέπει να αποφασίσει ποια λύση επιδιώκει, ενώ για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις ζήτησε την επεξεργασία και επικαιροποίηση της ελληνικής στρατηγικής.
«Η εξωτερική πολιτική και η πολιτική ασφάλειας ασκείται στο εσωτερικό. Και για το Κυπριακό η λύση θα βρεθεί στην ελληνοκυπριακή πλευρά, στη Λευκωσία. Αυτή πρέπει να αποφασίσει τι θέλει. Και εμείς την ελληνοτουρκική στρατηγική πρέπει να την επεξεργαστούμε και να την επικαιροποιήσουμε εδώ, στα θεμέλια που έθεσαν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Ανδρέας Παπανδρέου».