Στην πρωτεύουσα της Φινλανδίας, περίπου 5.500 υπόγεια καταφύγια πολιτικής προστασίας φιλοξενούν ταυτόχρονα χώρους παιχνιδιού, πισίνες και εκκλησίες, ενώ ταυτόχρονα ανά πάσα στιγμή είναι έτοιμα να προστατεύσουν τον πληθυσμό σε περίπτωση συναγερμού.
Ενα μοντέλο πολιτικής άμυνας που διατηρείται από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και, μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, έχει γίνει πηγή έμπνευσης πολύ πέρα από τα σύνορα της χώρας, γράφει η βρετανική εφημερίδα The Times.
Σε ένα ηλιόλουστο πρωινό Τρίτης, στην πλατεία της αγοράς Χακανιέμι, στο κέντρο του Ελσίνκι, οι πάγκοι είναι γεμάτοι με σωρούς από τοπικές φράουλες. Σε μικρή απόσταση, ένας πατέρας με τη μικρή του κόρη στο καροτσάκι μπαίνει στην είσοδο ενός γυάλινου κτιρίου και παίρνει το ασανσέρ προς τα κάτω, στο Play Cave («Σπήλαιο Παιχνιδιού»), έναν ασφαλή παιδότοπο με έντονα χρώματα, όπου το παιδί του μπορεί να πηδά σε τραμπολίνα και να σκαρφαλώνει σε κατασκευές, ενώ κάποιος μουσικός παίζει πιάνο.
Στην πλευρά του ασανσέρ υπάρχει όμως ένα χαρακτηριστικό σήμα: ένα μπλε τρίγωνο σε πορτοκαλί φόντο, που όλοι οι Φινλανδοί αναγνωρίζουν. Υποδηλώνει ότι αυτός ο πολύχρωμος υπόγειος κόσμος αποτελεί ταυτόχρονα και πυρηνικό καταφύγιο, ικανό να φιλοξενήσει έως και 6.000 ανθρώπους.
«Αυτή είναι η λογική της διπλής χρήσης», εξηγεί ο Γιούκα-Πέκα Σρόντερους, εργαζόμενη στο τμήμα αντιμετώπισης εκτάκτων αναγκών του δήμου, που είναι υπεύθυνο για την ασφάλεια των κατοίκων του Ελσίνκι. «Η πόλη κατασκευάζει αυτά τα καταφύγια για περιπτώσεις έκτακτης ανάγκης και στη συνέχεια τα νοικιάζει. Είναι καλό να χρησιμοποιούνται, γιατί έτσι γνωρίζουμε ότι όλα λειτουργούν. Αλλά είναι επίσης πολύ σημαντικό τα παιδιά να παίζουν εδώ, ώστε σε μια κρίση να γνωρίζουν ήδη καλά τον χώρο».
Μια κοινωνία σε διαρκή ετοιμότητα
Το Ελσίνκι μπορεί να μοιάζει με μια συνηθισμένη βόρεια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα, όμως κάτω από τους δρόμους του εκτείνεται μια υπόγεια πόλη με 5.500 καταφύγια, αρκετά για να στεγάσουν σχεδόν ένα εκατομμύριο ανθρώπους σε περίπτωση πυρηνικού πλήγματος ή επίθεσης από τη γειτονική Ρωσία.
Ολα τα νέα μεγάλα κτίρια γραφείων ή κατοικιών στη Φινλανδία υποχρεούνται να διαθέτουν καταφύγιο. Το μεγαλύτερο στο Ελσίνκι μπορεί να φιλοξενήσει 11.500 ανθρώπους. Η πρωτεύουσα έχει περισσότερους από 675.000 κατοίκους.
Στα καταφύγια υπάρχουν ολυμπιακές πισίνες με νεροτσουλήθρες, σάουνες, πίστες για καρτ και πατίνια, εκκλησίες και χώροι τοξοβολίας. Ο Σρόντερους σημειώνει ότι οι υπόγειες εγκαταστάσεις χρησιμοποιούνται ακόμη και για «πρόβες συγκροτημάτων χέβι μέταλ» — κάτι που ίσως εξηγεί γιατί το Ελσίνκι θεωρείται μία από τις παγκόσμιες πρωτεύουσες του είδους.
Η εξήγηση βρίσκεται εν μέρει στη γεωγραφία και την ιστορία της χώρας. Το Ελσίνκι απέχει μόλις λίγο περισσότερο από 350 χιλιόμετρα από την Αγία Πετρούπολη, ενώ η Φινλανδία μοιράζεται με τη Ρωσία σύνορα μήκους 1.300 χιλιομέτρων — τα μεγαλύτερα χερσαία σύνορα της Μόσχας με χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ.
Η χώρα βρισκόταν υπό τον έλεγχο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας για 108 χρόνια, έως το 1917. Το 1939-1940, κατά τον «Χειμερινό Πόλεμο», αντιστάθηκε σθεναρά στη Σοβιετική Ενωση, αν και έχασε περίπου το 10% των εδαφών της.
Οταν μεγάλο μέρος της Ευρώπης χαλάρωσε την άμυνά του μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991, η Φινλανδία παρέμεινε σε επιφυλακή.
«Αρχίσαμε να κατασκευάζουμε καταφύγια το 1939 και δεν σταματήσαμε ποτέ από τότε», λέει ο Σρόντερους, προσθέτοντας: «Το υπέδαφος της πόλης είναι σαν ένα τεράστιο τυρί γεμάτο τρύπες».
«Η ιδέα είναι να λειτουργεί σαν υποβρύχιο»
Το φινλανδικό δίκτυο υπόγειων καταφυγίων αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου προγράμματος εθνικής πολιτικής άμυνας, γνωστού ως «Συνολική Ασφάλεια».
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει υποχρεωτική στρατιωτική θητεία για όλους τους άνδρες από την ηλικία των 18 ετών (και εθελοντική συμμετοχή για τις γυναίκες), τακτική εκπαίδευση τριών εβδομάδων στην άμυνα για πολίτες με επιρροή — από δημοσιογράφους έως επιχειρηματίες — καθώς και εκπαιδευτικά σεμινάρια για γυναίκες, όπου μαθαίνουν να οργανώνουν κινητές κουζίνες, να προετοιμάζουν γεύματα χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα και να εντοπίζουν drones.
Οι κατασκευαστικές εταιρείες μπορούν ακόμη και να διαταχθούν να κατασκευάσουν οχυρώσεις μέσα σε έξι ώρες.
Το καταφύγιο του Μεριχάκα, όπου βρίσκεται το Play Cave, είναι ένα από τα μεγαλύτερα της πόλης. Εχει έκταση 15.000 τετραγωνικά μέτρα και είναι λαξευμένο στον βράχο, 20 μέτρα κάτω από την επιφάνεια.
Η κύρια είσοδος προστατεύεται από δύο σειρές ισχυρών χαλύβδινων θυρών. Η πρώτη αντέχει σε ωστικά κύματα έκρηξης, ενώ η δεύτερη προστατεύει από χημικά, βιολογικά όπλα και ραδιενέργεια.
Οι κάτοικοι μπορεί να χρειαστεί να κατέβουν στα καταφύγια περισσότερες από μία φορές, ανάλογα με τη φύση της απειλής.
«Αν η κατάσταση γίνει πραγματικά δύσκολη, ίσως χρειαστεί να κλείσουμε τις πόρτες και να αφήσουμε κάποιους ανθρώπους έξω», παραδέχεται.
Στο δάπεδο υπάρχουν κίτρινες σημάνσεις για την τοποθέτηση φορητών τουαλετών και νιπτήρων σε περίπτωση επίθεσης. Σε μια περιφραγμένη περιοχή φυλάσσονται 2.000 πτυσσόμενα κρεβάτια.
Δεν υπάρχουν όμως αρκετά κρεβάτια για όλους: καλύπτουν μόνο το ένα τρίτο των 6.000 ανθρώπων που προβλέπεται να καταφύγουν εκεί.
«Η ιδέα είναι να λειτουργεί σαν υποβρύχιο: ανά πάσα στιγμή το ένα τρίτο των ανθρώπων ξεκουράζεται, το ένα τρίτο ασχολείται με δραστηριότητες και το ένα τρίτο έχει υπηρεσίες, όπως καθαρισμό», εξηγεί.
«Δεν είναι ξενοδοχείο, είναι καταφύγιο»
Στον χώρο ελέγχου, ένας πίνακας παρουσιάζει τις αποστολές των 100 εργαζομένων έκτακτης ανάγκης και των 200 εθελοντών που θα αναλάβουν τη διαχείριση του καταφυγίου.
Η εγκατάσταση διαθέτει δική της ηλεκτροδότηση και μεγάλες δεξαμενές νερού. Υπάρχουν αποθέματα χαρτιού υγείας, φακοί, μάσκες, κράνη, γαλότσες, γάντια, αντλίες και φίλτρα.
«Οταν κλείσουμε το καταφύγιο, δεν θα υπάρχει νερό, αέρας από το εξωτερικό περιβάλλον ούτε απομάκρυνση λυμάτων», προειδοποιεί ο Σρόντερους. «Πρέπει να σκεφτείτε 6.000 ανθρώπους που παράγουν ο καθένας από μισό έως δύο κιλά ανθρώπινων αποβλήτων την ημέρα. Χρειάζονται πολλοί άνθρωποι για να διαχειριστούν αυτό το ζήτημα».
Κάθε άνθρωπος θα έχει στη διάθεσή του 50 λίτρα νερού. Η τροφή, όμως, δεν παρέχεται.
«Δεν είναι ξενοδοχείο. Είναι καταφύγιο, εγκατάσταση ασφαλείας», λέει.
Ολοι οι Φινλανδοί αναμένεται να διαθέτουν σακίδιο επιβίωσης 72 ωρών με τρόφιμα, φάρμακα και μπαταρίες, ώστε να το πάρουν μαζί τους σε περίπτωση ανάγκης.
Τα κατοικίδια δεν επιτρέπονται.
«Μελετήσαμε το θέμα και αποφασίσαμε ότι το καλύτερο μέρος για σκύλους και γάτες είναι το σπίτι τους. Οι ιδιοκτήτες πρέπει να αποφασίσουν αν θα μείνουν μαζί τους ή αν θα τα αφήσουν με νερό και τροφή», ανέφερε.
«Πρέπει να σκεφτούμε όπως οι Φινλανδοί»
Η Φιόνα Χιλ, πρώην σύμβουλος του Λευκού Οίκου για τη Ρωσία, χαρακτηρίζει τη Φινλανδία «το κατεξοχήν έθνος της επιβίωσης».
Το βρετανικό στρατηγικό αμυντικό σχέδιο που δημοσιεύθηκε πέρυσι προτείνει μια εθνική συζήτηση για τους κινδύνους από τη Ρωσία, την Κίνα και άλλες απειλές, καθώς και για τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει ο πληθυσμός στην άμυνα της χώρας.
«Πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε όπως οι Φινλανδοί», λέει. «Χρειάζεται αυτή η συζήτηση τώρα. Το επίπεδο προετοιμασίας μας είναι ανεπαρκές. Δεν πρόκειται μόνο για το πόσους πυραύλους έχουμε. Είναι θέμα νοοτροπίας: μια προσέγγιση όπου ολόκληρη η κοινωνία συμμετέχει, όπου όλοι εκπαιδεύονται και προετοιμάζονται συνεχώς».
Πλέον, αξιωματούχοι και πολιτικοί από όλο τον κόσμο επισκέπτονται το Ελσίνκι για να μελετήσουν το τεράστιο υπόγειο δίκτυό του. Μεταξύ αυτών βρίσκονται εκπρόσωποι της βρετανικής άμυνας, ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι και Σαουδάραβες αξιωματούχοι.
«Μας έχουν ζητήσει συμβουλές χώρες του Κόλπου και το Ισραήλ», λέει ο Σρόντερους. «Χαιρόμαστε να μοιραζόμαστε τις πληροφορίες μας, εκτός από ορισμένα διαβαθμισμένα στοιχεία. Παράλληλα, ενημερωνόμαστε συνεχώς συλλέγοντας πληροφορίες από την Ουκρανία, την Ελβετία και τη Μέση Ανατολή».
Με πληροφορίες από The Times