Φόρτωση Text-to-Speech…
Συνεχίζοντας τη συζήτηση για τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να περιορίσουμε την εξουσία, ας ξεκινήσουμε τονίζοντας πως αυτό είναι πάρα πολύ δύσκολο. Διότι η εξουσία θα αρνείται πάντοτε να αυτοπεριοριστεί, θα αντιδρά σε κάθε απόπειρα ελέγχου της και θα έχει μόνιμα την τάση να συγκεντρωθεί στα χέρια ενός ή λίγων ανθρώπων. Ακόμη και στις καλύτερης ποιότητας φιλελεύθερες δημοκρατίες, τα φαινόμενα αυτά είναι διαχρονικά – διότι, όπως είπαμε, η εξουσία τείνει να διαφθείρει όποιον την κατέχει.
Η λύση της διάκρισης των εξουσιών δεν είναι επαρκής, καθώς και πάλι η εξουσία μπορεί να καταλήξει στα χέρια ενός τυράννου, έγραφε ο Τζέιμς Μάντισον, κορυφαίος πολιτικός φιλόσοφος και συντάκτης του Συντάγματος των ΗΠΑ. Σύμφωνα με τον Μάντισον (όπως και με τον Πλάτωνα, τον Χομπς, τον Καντ), η αδυναμία κατασκευής ενός τέλειου κράτους δικαίου οφείλεται στη φύση του ανθρώπου. Ο Μάντισον, όμως, προχώρησε, πέραν της θεωρητικής ανάλυσης, στην κατασκευή ενός θεσμικού πλαισίου για την πρώτη φιλελεύθερη δημοκρατία στην Ιστορία, τις ΗΠΑ – αμέσως μετά την επιτυχία της Αμερικανικής Επανάστασης.
Σύμφωνα με τον Μάντισον, δεν μπορούμε να σχεδιάσουμε θεσμούς βασισμένοι σε μη ρεαλιστικές προκείμενες: «Αν άγγελοι κυβερνούσαν τους ανθρώπους, δεν θα μας ήταν απαραίτητοι ούτε οι εσωτερικοί ούτε οι εξωτερικοί έλεγχοι στην κυβέρνηση. Οταν, όμως, διαμορφώνεις ένα τύπο διακυβέρνησης όπου άνθρωποι θα διοικούν άλλους ανθρώπους, η μεγάλη δυσκολία έγκειται στο εξής: θα πρέπει πρώτα να δώσεις την εξουσία στην κυβέρνηση να ελέγχει αυτούς που κυβερνά και έπειτα να την υποχρεώσεις να ελέγχει τον εαυτό της». Ο τρόπος που πρότεινε ο Μάντισον, και από τότε συνδέεται με το όνομά του, είναι τα θεσμικά αντίβαρα (checks and balances).
Ο Μάντισον εισήγαγε ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο σύστημα διακυβέρνησης με ισχυρή νομοθετική εξουσία, ανεξάρτητη από την εκτελεστική, με πανίσχυρη δικαστική εξουσία, σε ένα σύστημα όπου ακόμη και ένα κατώτερο δικαστήριο μπορεί να ελέγχει τη συνταγματικότητα των νόμων, με διάσπαρτες εκλογές και δημοψηφίσματα, με μεγάλη αποκέντρωση της εξουσίας σε μία ομοσπονδιακή δομή.
Αλλά και πάλι φοβόταν πως «η συγκέντρωση όλων των εξουσιών, της νομοθετικής, της εκτελεστικής και της δικαστικής στα ίδια χέρια, είτε ενός, είτε λίγων, είτε πολλών, όπως και να συμβεί κάτι τέτοιο, είτε με κληρονομική διαδοχή, είτε με αυθαίρετο τρόπο, ή ακόμα και με εκλογές, μπορεί δικαίως να χαρακτηριστεί ως η γνησιότερη μορφή τυραννίας».
Ο Τζέιμς Μάντισον κατόρθωσε, όσο κανείς άλλος έκτοτε, να διασπάσει αποτελεσματικά την εξουσία. Αλλά ήταν απολύτως βέβαιος πως και πάλι η εξουσία θα έβρισκε τρόπο να καθετοποιηθεί. Είχε όμως ακόμη αρκετούς θεσμικούς άσους στο μανίκι του, όπως θα δούμε την επόμενη Τρίτη.
* Ο κ. Αριστείδης Ν. Χατζής είναι καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής και Θεσμικής Θεωρίας και Ιστορίας των Ιδεών στο ΕΚΠΑ.