Πρόσωπο ξεχωριστό η Αμαλία Φλέμινγκ, για την έμπρακτη και γενναία με πολύ υψηλό ρίσκο συμμετοχή της στην αντίσταση κατά της χούντας των συνταγματαρχών, αλλά και για τη σχέση της με έναν μύθο της διεθνούς ιατρικής και έναν βρετανικό τίτλο ευγενείας που δεν καρπώθηκε. Ο μύθος αφορούσε τον γάμο της με τον παγκοσμίως διάσημο γιατρό που ανακάλυψε την πενικιλίνη, σερ Αλεξάντερ Φλέμινγκ.
Ηταν κόρη διάσημου Ρωμιού γιατρού-δερματολόγου της Κωνσταντινούπολης, στα χρόνια που η ελληνική κοινότητα της Πόλης βρισκόταν σε μεγάλη ακμή. Μεγάλωσε στην Αθήνα μετά τη διαφυγή της οικογένειάς της από την Πόλη κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, λόγω των ταραχών εναντίον των Ελλήνων και της λεηλασίας της κλινικής του πατέρα της. Από μικρή συνδέθηκε με τον κόσμο των γραμμάτων αλλά και των μαθηματικών, ενώ ανέπτυσσε μια βαθιά αξιοπρέπεια και κοινωνική ευαισθησία από νεαρή ηλικία.
Πείσθηκε από τον πατέρα της να ακολουθήσει τις ιατρικές σπουδές και επέλεξε «εργαστηριακή» ειδικότητα, στον χώρο της μικροβιολογίας. Προς το τέλος του κύκλου των σπουδών της, παντρεύτηκε τον μετέπειτα διάσημο αρχιτέκτονα Εμμανουήλ Βουρέκα. Αργότερα, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ωθούμενη και από ζητήματα στην προσωπική της ζωή, ετοιμάζεται να μεταβεί στο Παρίσι για μετεκπαίδευση, αλλά λόγω του πολέμου επιστρέφει.
Πλαστές ταυτότητες – Κατά τη γερμανική κατοχή έκρυβε σε ασφαλείς χώρους αξιωματικούς των συμμάχων και, σε συνεργασία με τον αστυνομικό διευθυντή Αγγελο Εβερτ, τους τροφοδοτούσε με πλαστές ταυτότητες και τους φυγάδευε. Μέσω ιδίων διαδικασιών χορηγούσε πλαστές ταυτότητες και σε Ελληνες αξιωματικούς που διέφευγαν στη Μέση Ανατολή και σε πολλούς Ελληνες Εβραίους.
Κατά τη διάρκεια της Κατοχής ζει στην Αθήνα συμμετέχοντας ενεργά στην αντίσταση. Στάθηκε με υπερήφανο πατριωτισμό απέναντι στην ξένη κατοχή και δραστηριοποιήθηκε έντονα εναντίον της. Παρά τον μεγάλο κίνδυνο, έκρυβε σε ασφαλείς χώρους αξιωματικούς των συμμάχων και, σε συνεργασία με τον αστυνομικό διευθυντή Αγγελο Εβερτ, τους τροφοδοτούσε με πλαστές ταυτότητες. Στη συνέχεια τους φυγάδευε. Μέσω ιδίων διαδικασιών χορηγούσε παράνομες ταυτότητες και σε Ελληνες αξιωματικούς που διέφευγαν στη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, έκρυψε και τροφοδότησε με πλαστές ταυτότητες πολλούς Ελληνες Εβραίους. Συνελήφθη και δικάστηκε, και στη διάρκεια της κράτησής της γνωρίστηκε και συνδέθηκε με ιδιαιτέρως ταλαιπωρημένες γυναίκες κρατούμενες, γεγονός που ενίσχυσε περαιτέρω την ανθρωπιστική της ιδεολογία.
Ο γάμος με τον Φλέμινγκ
Η απελευθέρωση τη βρίσκει 32 ετών. Ούσα σε αδιέξοδο στην προσωπική της ζωή, επιλέγει την ανανέωση της επιστημονικής της πορείας και με υποτροφία του Βρετανικού Συμβουλίου βρίσκεται μετεκπαιδευόμενη γιατρός στο νοσοκομείο Σεντ Μέρις στο Λονδίνο και συμμετέχει στο εργαστήριο του ήδη νομπελίστα από το 1945 σερ Αλεξάντερ Φλέμινγκ (1881-1955). Ο Φλέμινγκ, παραμένοντας ιδιαίτερα ταπεινός άνθρωπος, διηύθυνε ένα από τα τότε σημαντικότερα ερευνητικά κέντρα βιοϊατρικής παγκοσμίως. Φαίνεται ότι κατά τη διάρκεια της επαγγελματικής συνεργασίας τους δημιουργήθηκε βαθιά εκτίμηση από μέρους του προς τη νεαρή Ελληνίδα γιατρό και βαθύτατος θαυμασμός εκ μέρους της.
Μετά την επιστροφή της στην Αθήνα, εργαζόμενη στο Αιματολογικό Κέντρο του Θεραπευτηρίου «Ευαγγελισμός» προσκάλεσε τον Φλέμινγκ για σειρά διαλέξεων στην Ελλάδα. Το 1953, όντας πλέον αυτός χήρος και εκείνη διαζευγμένη, της έκανε πρόταση γάμου και εκείνη δέχθηκε με μεγάλη χαρά. Η κοινή τους ζωή διήρκεσε μόνον δύο χρόνια λόγω του απρόσμενου θανάτου του. Εξαιτίας κακεντρεχών σχολίων εις βάρος της από το περιβάλλον του Φλέμινγκ, αρνήθηκε την όποια σύνταξη που δικαιούτο και επέστρεψε στην Ελλάδα, επιβιώνοντας με πρόωρη σύνταξη του ελληνικού κράτους.
Πολιτική κινητοποίηση
Η άνοδος της Ενώσεως Κέντρου το 1964 και οι μεγάλες κυβερνητικές δυσκολίες που συνάντησε, κινητοποιούν τη Φλέμινγκ πολιτικά. Συνδέεται στενά με τον σύνδεσμο διανοουμένων δημοκρατών επιστημόνων «Αλέξανδρος Παπαναστασίου», αλλά και με τη δυναμική πολιτική οργάνωση του Ανδρέα Παπανδρέου «Δημοκρατικοί Σύνδεσμοι».
Η χούντα του 1967 θα βρει τη Φλέμινγκ με υψηλό πολιτικό κύρος και βαθύ σεβασμό στο πρόσωπό της από τον ευρύ χώρο της Κεντροαριστεράς. Συνδέεται με την εξέλιξη του Ομίλου «Παπαναστασίου», αντιστασιακή οργάνωση «Δημοκρατική Αμυνα» και με το ΠΑΚ του Ανδρέα Παπανδρέου που ιδρύεται στο εξωτερικό. Συμμετέχει ολόψυχα στην απόκρυψη των καταδιωκομένων αντιστασιακών, μελών της «Δημοκρατικής Αμυνας» δίνοντας, μεταξύ άλλων, ασφαλές άσυλο και πλαστά προσωπικά έγγραφα στον Κώστα Σημίτη έως ότου καταφέρει και διαφύγει εκείνος στο εξωτερικό. Επίσης καταθέτει με πατριωτική παρρησία και δηκτικό χιούμορ στο στρατοδικείο στη δίκη της «Δημοκρατικής Αμυνας», υπέρ των κατηγορουμένων, οι οποίοι αποτελούσαν ένα πραγματικό μέρος της ελίτ των επιστημόνων της χώρας που πολέμησαν τη χούντα.
Βασανίστηκε επί 25 μέρες
Η Φλέμινγκ συλλαμβάνεται το 1971 με την κατηγορία ότι σχεδίαζε την απόδραση του Αλέκου Παναγούλη, που βρισκόταν ήδη τρία χρόνια στη φυλακή αγρίως βασανιζόμενος μετά την απόπειρα κατά της ζωής του δικτάτορα Παπαδόπουλου. Παρότι είχε εύθραυστη υγεία, η Φλέμινγκ ανακρίθηκε και βασανίστηκε βάρβαρα επί 25 ημέρες μετά τη σύλληψή της.
Στέρηση ιθαγενείας – Μετά τη φυλάκισή της, η διεθνής κινητοποίηση υπέρ της υποχρεώνει τη χούντα στην απελευθέρωσή της. Απελαύνεται όμως, μεταφερόμενη, παρά τη θέλησή της, στην Αγγλία. Μη αποδεχόμενη τον εκπατρισμό, δεν κατεβαίνει από το αεροπλάνο στο Λονδίνο. Εντός ωρών η χούντα τής στερεί την ιθαγένεια και τον ύψιστο τιμητικό τίτλο για εκείνη, της Ελληνίδας πολίτη.
Μετά την καταδίκη της από το χουντικό στρατοδικείο και τη φυλάκισή της, η διεθνής κινητοποίηση υπέρ της υποχρεώνει τη χούντα να την απελευθερώσει. Απελαύνεται όμως, μεταφερόμενη αναγκαστικά, παρά τη θέλησή της, στην Αγγλία. Μη αποδεχόμενη τον εκπατρισμό, δεν κατεβαίνει από το αεροπλάνο στο Χίθροου του Λονδίνου. Εντός ωρών η χούντα τής στερεί την ιθαγένεια και τον ύψιστο τιμητικό τίτλο για εκείνη, της Ελληνίδας πολίτη. Συνεχίζει την έντονη αντιστασιακή δράση κατά της χούντας, χρησιμοποιώντας το κύρος, τις προσβάσεις και τις γνωριμίες της ως λαίδης Φλέμινγκ.
Ζει έως τον Ιούλιο του 1974 εξόριστη στη Ρώμη. Συνδέεται πολιτικά με τον Ανδρέα Παπανδρέου και το ΠΑΚ και υποστηρίζει με αγάπη και θαυμασμό τον αγώνα στο εξωτερικό του Αλέκου Παναγούλη, μετά την αποφυλάκισή του το καλοκαίρι του 1973.
Κοινοβουλευτική δράση
Στην Αθήνα της Μεταπολίτευσης συμμετέχει, καθήμενη στην τιμητική πρώτη σειρά, στην ανακοίνωση της «Διακήρυξης της 3ης του Σεπτέμβρη» και ίδρυσης του ΠΑΣΟΚ από τον Ανδρέα Παπανδρέου. Συμμετέχει ενεργά, τιμώντας το νεοπαγές κίνημα του «Ανδρέα» με την αστική της καταγωγή, την αρχοντιά της και τον αγώνα της για τα δικαιώματα του ανθρώπου. Εκλέγεται με το ΠΑΣΟΚ βουλευτής Επικρατείας το 1977 και βουλευτής Α΄ Αθηνών το 1981 και το 1985. Με πρωτοβουλία του Ανδρέα Παπανδρέου συμμετέχει στο Συμβούλιο της Ευρώπης.
Λίγο πριν από τον θάνατό της, τον Φεβρουάριο του 1986, θέτει επιτυχώς τις βάσεις για τη δημιουργία του διεθνούς επιπέδου και κύρους Ερευνητικού Κέντρου Βιοϊατρικής «Αλέξανδρος Φλέμινγκ».
Πέθανε σε δημόσιο νοσοκομείο, με τη φίλη της Ελσα Αγαθονίκου-Ροκοφύλλου και τον Κώστα Σημίτη δίπλα της. Σπανίζουν πάντοτε προσωπικότητες που δύνανται με τη ζωή τους να αποτελέσουν ταυτόχρονα παραδείγματα αξιοπρέπειας και ουσιαστικής δράσης. Η δημόσια σφαίρα ή θα αλλοιώσει την αξιοπρέπεια ή θα εμποδίσει το έργο τους. Κάποιες όμως προσωπικότητες καταφέρνουν και ξεφεύγουν, διατηρώντας τις ηθικές αρετές τους και τη δραστηριότητά τους αδιαπραγμάτευτες. Συγκινητικό το γεγονός ότι η Αμαλία Φλέμινγκ τα πέτυχε αυτά σε έναν, τότε, ανδροκρατούμενο κόσμο.
*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός-συγγραφέας, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ