Αλαίν ντε Μποττόν: Και όμως, η αγάπη είναι τρομακτική

ΑΛΑΙΝ ΝΤΕ ΜΠΟΤΤΟΝ
Θεραπευτικό ταξίδι. Μαθήματα από το σχολείο της ζωής
μτφρ.: Αντώνης Καλοκύρης
εκδ. Πατάκη, 2026, σελ. 448

Να περπατάς γυμνός δημοσίως, να πέφτεις στο κενό από μεγάλο ύψος, να προσπαθείς να τρέξεις αλλά τα πόδια σου να μη σε υπακούν, να θέλεις να φωνάξεις αλλά να μη βγαίνει φωνή. Να προσθέσω κι έναν ακόμα εφιάλτη, κομμένο και ραμμένο για δημοσιογράφους: να πατήσεις το stop και το κασετοφωνάκι να μην έχει γράψει λέξη από τη συνέντευξη. Από την άλλη, αν πρέπει να σου συμβεί, να εύχεσαι να είναι σε συνέντευξη με ψυχοθεραπευτή.

Γιατί ο Ελβετοβρετανός Αλαίν ντε Μποττόν δεν είναι μόνο συγγραφέαςκαι στοχαστής, γνωστός για τον τρόπο με τον οποίο συνδέει τη φιλοσοφία με την καθημερινή ζωή, τον έρωτα, την εργασία και την ψυχική υγεία. Ούτε μόνο ιδρυτής του The School of Life, ενός εγχειρήματος για την προώθηση της συναισθηματικής νοημοσύνης. Οπως μου είπε στη συνέντευξή μας, το απόγευμα της Πέμπτης 15 Οκτωβρίου στην αίθουσα καθηγητών του Κολλεγίου Pierce, λίγο πριν από τη διάλεξή του με θέμα «Οι προκλήσεις του έρωτα», είναι και εκπαιδευμένος ψυχοθεραπευτής – επάγγελμα που ασκεί παράλληλα με τις υπόλοιπες δραστηριότητές του. Και αυτό για να τονίσει: «Δεν υπάρχει άνθρωπος που έχει έρθει να με δει που δεν έχει πληγωθεί από τον έρωτα».

Λίγο αργότερα, κοιτούσα δεξιά κι αριστερά τον κόσμο που κατέκλυζε το θέατρο με ακόμα μεγαλύτερη συμπάθεια. Τι έχουμε περάσει, αλήθεια, όλοι. Ηταν όμως, κατά κάποιον τρόπο, προμελετημένο το έγκλημα. Ο Ντε Μποττόν έχει επισημάνει πολλές φορές ότι τα βασικά συναισθηματικά μας μοτίβα, ο τρόπος με τον οποίο συνδεόμαστε με τους άλλους και οι υποσυνείδητες αντιδράσεις μας διαμορφώνονται σε μεγάλο βαθμό κατά την πρώιμη παιδική ηλικία και συγκεκριμένα πριν από την ηλικία των 10 ετών. Οπως μου είπε, ο τρόπος με τον οποίο αγαπάμε αλλά και η ίδια η ικανότητά μας να αγαπάμε καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο ασφαλής μάς φαινόταν η αγάπη όταν ήμασταν παιδιά. «Πολλοί από εμάς είχαμε παιδικά χρόνια κατά τα οποία η αγάπη κατέληξε να μοιάζει πολύ επικίνδυνη. Ισως επειδή ο άνθρωπος που αγαπούσαμε έφυγε, πέθανε ή μας πρόδωσε, αφήνοντάς μας ως ενήλικες με μια λαχτάρα για αγάπη, αλλά και με μια πραγματική ανησυχία ότι η αγάπη δεν θα είναι εφικτή».

Τα παράδοξα της αγάπης

Οπως λέει, αυτό εξηγεί διάφορα περίεργα, όπως για παράδειγμα ότι ερωτευόμαστε ανθρώπους που ζουν σε άλλη χώρα («με αυτόν τον τρόπο διαχειριζόμαστε το άγχος ότι θα μας εγκαταλείψουν, δημιουργώντας έναν ωκεανό ανάμεσα σε εμάς και εκείνους»). Ή ανθρώπους που δεν έλκονται από το δικό μας φύλο («είναι ένας τρόπος να αποφύγουμε το άγχος να χαθούμε μέσα στην ερωτική σχέση»). Ή και ανθρώπους που δεν μας αγαπούν: «Μπορούμε να τους λαχταράμε και να τους επιθυμούμε, αλλά εκείνοι δεν μας θέλουν ποτέ. Και αν δεν μας θέλουν ποτέ, τουλάχιστον δεν μπορούμε ποτέ να τους χάσουμε. Επομένως, υπάρχει ένα είδος ασφάλειας. Υπάρχουν κάθε λογής τρόποι με τους οποίους αναζητούμε την ασφάλεια, φροντίζοντας να αποτύχει η αγάπη. Και είναι πολύ σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι, ακόμη κι αν όλοι λέμε πως θέλουμε αγάπη, αυτό που πραγματικά θέλουμε είναι ασφάλεια».

Και δεν υπάρχει τίποτα πιο ασφαλές από την αποτυχία μιας σχέσης. «Αν πετύχει, τότε θα χρειαστεί να αντιμετωπίσουμε τον τρόμο της αγάπης», λέει στην «Κ» ο Αλαίν ντε Μποττόν. «Και η αγάπη είναι τρομακτική. Ας θυμόμαστε ότι αν χάσουμε την αγάπη, αν ραγίσει η καρδιά μας, αυτό είναι μια τεράστια τραγωδία. Να έχεις την αγάπη και μετά να τη χάνεις. Επομένως, δεν είναι καθόλου παράξενο που φοβόμαστε την οικειότητα. Είναι μια εύλογη ανησυχία». Είναι και η στιγμή που συνειδητοποιείς ότι εκείνος ο τύπος με τον φόβο δέσμευσης ήταν τελικά έξυπνος.

Υπάρχουν κάθε λογής τρόποι με τους οποίους αναζητούμε την ασφάλεια, φροντίζοντας να αποτύχει η αγάπη. Είναι σημαντικό να συνειδητοποιήσουμε ότι, ακόμη κι αν όλοι λέμε πως θέλουμε αγάπη, αυτό που πραγματικά θέλουμε είναι ασφάλεια.

Μία ακόμα στιγμή έκλαμψης ήταν όταν λίγο αργότερα, στη διάλεξή του, τον άκουγα να εξηγεί γιατί είναι λάθος να θεωρούμε ένδειξη αγάπης ότι κάποιος μας καταλαβαίνει χωρίς να χρειάζεται να πούμε λέξη (σ.σ. «Τι έχεις;» «Τίποτα»). Ο Ντε Μποττόν θεωρεί ότι αυτή η προσδοκία είναι άλλη μία παιδική κληρονομιά: η πεποίθηση ότι όποιος μας αγαπά πραγματικά οφείλει να διαβάζει τη σκέψη μας, όπως η μαμά όταν ήξερε πότε να μας αλλάξει πάνα. «Κανείς δεν μπορεί να σε καταλάβει από διαίσθηση. Η αγάπη δεν έχει καμία σχέση με αυτό».

Τα άγραφα στερεότυπα

Δεν είναι όμως μόνο στον έρωτα που κουβαλάμε τις παιδικές μας αποσκευές. Οι γονείς μας, εξηγεί ο Ντε Μποττόν, μας κληροδοτούν ένα ολόκληρο σύστημα από άγραφους νόμους για το τι επιτρέπεται και τι όχι. «Τα κορίτσια δεν επιτρέπεται να είναι έξυπνα», «τα αγόρια δεν πρέπει ποτέ να φοβούνται». Κανόνες που συχνά δεν διατυπώνονται ποτέ ρητά, αλλά εξακολουθούν να καθορίζουν τη ζωή μας πολύ μετά την ενηλικίωση. «Υπάρχει κάτι ταπεινωτικό στην ιδέα ότι η οικογένειά σου μπορεί ακόμη να καθορίζει τη ζωή σου βαθιά μέσα στην ενήλικη ζωή σου», λέει – και ξαφνικά νιώθεις πολύ ταιριαστό το ότι κάθεσαι σε αίθουσα σχολείου. «Αλλά υπάρχει και απελευθέρωση από τη στιγμή που αποδέχεσαι ότι υπάρχει αυτός ο κίνδυνος και αποφασίζεις να τον αντιμετωπίσεις». «Κάπου μέσα μας», εξηγούσε στη διάλεξη, «εξακολουθεί να ζει το παιδί που ανέπτυξε διάφορες στρατηγικές για να επιβιώσει. “Πρέπει να το ευχαριστήσουμε. Και να το αφήσουμε να συνταξιοδοτηθεί”».

Η συνάντησή μας είχε κι άλλη μια αφορμή, την κυκλοφορία στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πατάκη του τελευταίου του βιβλίου«Θεραπευτικό ταξίδι. Μαθήματα από το σχολείο της ζωής», στο οποίο ο Αλαίν ντε Μποττόν ακολουθεί την πορεία ενός ταξιδιού ψυχικής υγείας από την κρίση ώς την ανάρρωση: τη στιγμή που συνειδητοποιούμε ότι δεν τα βγάζουμε πέρα, τις πράξεις προσωπικής φροντίδας ή θεραπείας που μας ανακουφίζουν προσωρινά και τη μέρα που επιτέλους ανακτάμε μία αίσθηση σταθερότητας. Μήπως όμως η αμφισβήτηση αυτών των προδιαγεγραμμένων σεναρίων μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο στην ψυχική κατάρρευση; «Πιστεύω ότι μια κατάρρευση, ένας νευρικός κλονισμός όπως τον αποκαλούμε, μπορεί να αποτελεί μέρος μιας καλής ζωής. Αυτό που εννοούμε με τον όρο “κατάρρευση” είναι μια στιγμή κατά την οποία μια παλιά ιστορία παύει να βγάζει νόημα», εξηγεί ο Ντε Μποττόν. Οπως η ιστορία που λέει «μπορώ να βγάλω περισσότερα χρήματα και να κάνω παιδιά και τότε θα είμαι ευτυχισμένος».

Μερικές φορές, μάλιστα, μπορεί να καταρρεύσουμε όχι επειδή αποτυγχάνουμε, αλλά επειδή επιτυγχάνουμε. Ο Ντε Μποττόν φέρνει το παράδειγμα ενός ανθρώπου που, προκειμένου να προστατεύσει έναν ευάλωτο γονιό, υπονομεύει ασυνείδητα την επαγγελματική του πορεία. Κάθε φορά που πλησιάζει στην επιτυχία, κάνει πίσω, επειδή το να ξεπεράσει τον γονιό του τού φαίνεται απειλητικό. «Μπορεί να καταρρεύσεις στη δουλειά όχι επειδή δεν τα πηγαίνεις καλά, αλλά επειδή τα πηγαίνεις υπερβολικά καλά. Και το να τα πηγαίνεις υπερβολικά καλά μπορεί να απειλεί τη σκιά, το φάντασμα ενός γονιού».

Υγεία και ασθένεια

Σε μια εποχή που μιλάμε περισσότερο από ποτέ για την ψυχική υγεία, έχουμε άραγε συμφιλιωθεί με την ιδέα ότι η κατάρρευση μπορεί να είναι μέρος της ζωής ή απλώς έχουμε γίνει καλύτεροι στο να της δίνουμε ονόματα; Ο Ντε Μποττόν σχολιάζει την ευκολία με την οποία μοιράζουμε διαγνώσεις. «Χρησιμοποιούμε λέξεις όπως αυτιστικός, ΔΕΠΥ, ναρκισσιστής, οριακή διαταραχή προσωπικότητας. Λέμε, εντάξει, αυτοί είναι οι άρρωστοι άνθρωποι εκεί πέρα και εμείς μπορούμε να συνεχίσουμε τη ζωή μας, περιτριγυρισμένοι από υγιείς ανθρώπους. Το πρόβλημα είναι ότι, αν κοιτάξουμε προσεκτικά, αφού έχουμε τη διάθεση να κάνουμε διαγνώσεις, θα δούμε ότι κανείς μας δεν είναι “φυσιολογικός”. Το να μην είσαι φυσιολογικός είναι το φυσιολογικό». Η μόνη ταμπέλα που δέχεται λέει πολύ γλυκά και πολύ ωμά: «Είμαστε όλοι τρελοί». «Αν το συνειδητοποιήσουμε αυτό, μπορούμε να προχωρήσουμε».

Κατά τον ίδιο, η ψυχική υγεία και η ψυχική ασθένεια δεν είναι δύο απόλυτα διακριτές καταστάσεις, αλλά τα δύο άκρα ενός φάσματος. Αν έπρεπε να δώσει ορισμό της ψυχικής υγείας θα ήταν η δυνατότητα να σκέφτεσαι την απώλεια. «Οταν χάνουμε κάτι, έναν φίλο, έναν εραστή, μια ευκαιρία, την υγεία μας, ο μεγαλύτερος πειρασμός είναι να το απωθήσουμε, να το κρύψουμε πίσω από μια κουρτίνα. Και αυτή είναι πάντοτε η ρίζα της ψυχικής ασθένειας. Οσο πιο κοντά βρισκόμαστε στην ψυχική υγεία, τόσο περισσότερο μπορούμε να αντικρίζουμε τα πράγματα». Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να είμαστε ευτυχισμένοι. Μπορεί να κλαίμε. Γιατί κάποια πράγματα είναι πολύ θλιβερά. Πρέπει να συντονιζόμαστε με την πραγματικότητα. «Πρέπει να πηγαίνουμε στις κηδείες των ελπίδων μας. Να αποχαιρετούμε όσα επιθυμήσαμε και δεν πραγματοποιήθηκαν. Η ψυχική ασθένεια είναι η αδυναμία να αντέξουμε τον πόνο που συνεπάγεται το να αντικρίσουμε την απώλεια».

Οταν χάνουμε κάτι, έναν φίλο, έναν εραστή, μια ευκαιρία, την υγεία μας, ο μεγαλύτερος πειρασμός είναι να το απωθήσουμε, να το κρύψουμε πίσω από μια κουρτίνα. Και αυτή είναι πάντοτε η ρίζα της ψυχικής ασθένειας.

Και για να κλείσουμε με τον –πραγματικό– εφιάλτη της αρχής: ο Αλαίν ντε Μποττόν δέχθηκε να απαντήσει ξανά στις ερωτήσεις μου όταν δεν γράφτηκε τίποτε. Δεν ξέρω αν αυτό λέγεται ψυχοθεραπεία. Πάντως, εγώ ένιωσα πολύ καλύτερα.

*Ο Αλαίν ντε Μποττόν επισκέφθηκε τη χώρα μας προσκεκλημένος του Ινστιτούτου Ελληνικού Πολιτισμού και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.