Στα τέλη του 1998, πρωθυπουργός της Βρετανίας ήταν ο Τόνι Μπλερ, της Γαλλίας ο Λιονέλ Ζοσπέν, ενώ ο Γκέρχαρντ Σρέντερ είχε μόλις εκλεγεί καγκελάριος της Γερμανίας. Τότε, η Ευρωπαϊκή Ένωση αριθμούσε 15 κράτη-μέλη και στις κυβερνήσεις σχεδόν όλων κυριαρχούσαν φιλοευρωπαϊκά κόμματα της κεντροαριστεράς, είτε αυτοδύναμα είτε στο πλαίσιο κυβερνητικών συνασπισμών.
Η οικονομική ανάπτυξη ενίσχυε το βιοτικό επίπεδο, ενώ η διεύρυνση της Ένωσης προς την Ανατολική Ευρώπη βρισκόταν σε εξέλιξη. Την ίδια περίοδο, στην Ουάσιγκτον, ο Μπιλ Κλίντον προωθούσε την πολιτική της «τρίτης οδού», επιχειρώντας να διαμορφώσει μια ενδιάμεση προσέγγιση ανάμεσα στον καπιταλισμό της ελεύθερης αγοράς και τον παραδοσιακό σοσιαλισμό. Η Ευρώπη έμοιαζε τότε να κινείται προς την κατεύθυνση που υπαγόρευε η ίδια η ιστορική εξέλιξη.
Όπως αναφέρει ο Guardian, σχεδόν τρεις δεκαετίες αργότερα, το πολιτικό σκηνικό στην Ευρώπη φαίνεται να στρέφεται και πάλι προς μία συγκεκριμένη κατεύθυνση. Αυτή τη φορά, όμως, την πολιτική δυναμική διαμορφώνει η εθνικιστική ακροδεξιά, με το ενδεχόμενο να ανατραπούν βασικές αρχές της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής συναίνεσης πάνω στην οποία οικοδομήθηκε η ΕΕ.
Από τα τέλη Νοεμβρίου έως και το τέλος του 2027, η Ευρωπαϊκή Ένωση εισέρχεται σε μια εξαιρετικά πυκνή εκλογική περίοδο. Οι πολίτες σε τέσσερα από τα πέντε μεγαλύτερα κράτη-μέλη, με βάση τον πληθυσμό και το μέγεθος της οικονομίας τους, θα προσέλθουν στις κάλπες. Παράλληλα, βουλευτικές εκλογές αναμένονται στην Εσθονία, τη Φινλανδία, την Ελλάδα και τη Σλοβακία, ενώ στη Γερμανία θα διεξαχθούν περιφερειακές εκλογικές αναμετρήσεις.
Από την Ισπανία έως τη Γαλλία: Η ακροδεξιά διεκδικεί την εξουσία
Η αρχή του εκλογικού κύκλου γίνεται στην Ισπανία, όπου στις 29 Νοεμβρίου θα διεξαχθούν πρόωρες βουλευτικές εκλογές. Ο σοσιαλιστικός κυβερνητικός συνασπισμός του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ αντιμετωπίζει τον κίνδυνο ήττας από τα δεξιά κόμματα, με το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα (PP) και το ακροδεξιό Vox να εμφανίζονται ενισχυμένα. Τα δύο κόμματα συνεργάζονται ήδη στη διοίκηση ορισμένων ισπανικών περιφερειών.
Στη συνέχεια, το ενδιαφέρον στρέφεται στη Γαλλία, όπου την άνοιξη θα πραγματοποιηθούν προεδρικές και βουλευτικές εκλογές. Στην κούρσα για την προεδρία, η επικεφαλής της ακροδεξιάς Εθνικής Συσπείρωσης (RN), Μαρίν Λεπέν, εμφανίζεται ως το μεγάλο φαβορί, αφήνοντας πίσω τον εκπρόσωπο της ριζοσπαστικής αριστεράς Ζαν-Λικ Μελανσόν και μια κατακερματισμένη κεντρώα και κεντροδεξιά αντιπολίτευση.
Στην Πολωνία, οι εκλογές που αναμένονται αργότερα μέσα στο 2027 ενδέχεται να ανατρέψουν τις πολιτικές ισορροπίες. Τα εθνικιστικά κόμματα συγκεντρώνουν συνολικά σχεδόν το 50% της εκλογικής δύναμης, γεγονός που δημιουργεί σοβαρές προοπτικές να επικρατήσουν έναντι του φιλελεύθερου κυβερνητικού συνασπισμού του πρωθυπουργού Ντόναλντ Τουσκ, παρά τις εσωτερικές διαφωνίες που έχουν εμφανιστεί στις τάξεις τους.
Στην Ιταλία, η Τζόρτζια Μελόνι επιδιώκει να εξασφαλίσει δεύτερη κυβερνητική θητεία στις εκλογές που θα πραγματοποιηθούν έως το τέλος του 2027. Το κόμμα της, Αδέλφια της Ιταλίας, έχει τις ρίζες του στην ακροδεξιά, ενώ η πρωθυπουργός βρίσκεται αντιμέτωπη και με πιέσεις από τα δεξιά, λόγω της εμφάνισης του νέου πολιτικού σχηματισμού Εθνικό Μέλλον.
Η ευρωπαϊκή αντίφαση: Στήριξη στην ΕΕ, αλλά άνοδος του ευρωσκεπτικισμού
Παράδοξο στοιχείο της σημερινής συγκυρίας αποτελεί το γεγονός ότι η ενίσχυση των εθνικιστικών δυνάμεων καταγράφεται την ίδια στιγμή που η δημόσια υποστήριξη προς την Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα.
Η αναστάτωση που προκάλεσε το Brexit, σε συνδυασμό με την ανάγκη των Ευρωπαίων να αισθανθούν μεγαλύτερη ασφάλεια σε ένα ολοένα πιο αβέβαιο διεθνές περιβάλλον, έχει ενισχύσει την εμπιστοσύνη προς την ευρωπαϊκή ιδέα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει το δημοσίευμα, το 74% των Ευρωπαίων θεωρεί ότι η χώρα του ωφελείται από τη συμμετοχή της στην ΕΕ, ποσοστό που αποτελεί ιστορικό ρεκόρ.
Επιπλέον, ελάχιστα είναι πλέον τα ευρωσκεπτικιστικά κόμματα που υποστηρίζουν ανοιχτά την αποχώρηση των χωρών τους από την Ένωση.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι έχουν εγκαταλείψει την κριτική τους προς τις Βρυξέλλες. Αντίθετα, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την ΕΕ ως έναν υπερβολικά συγκεντρωτικό πολιτικό μηχανισμό, ο οποίος περιορίζει την εθνική κυριαρχία.
Βασικός τους στόχος είναι η μετατροπή της Ένωσης σε μια πολύ πιο χαλαρή συνεργασία ανεξάρτητων και κυρίαρχων κρατών, με περιορισμένες κοινές δεσμεύσεις.
Όπως επισημαίνει η Ιταλίδα πολιτική επιστήμονας Ναταλί Τότσι, ο επερχόμενος εκλογικός «υπερκύκλος» ενδέχεται να «αλλάξει δραματικά το πρόσωπο της Ευρώπης», οδηγώντας όχι απλώς σε μια σταδιακή αποδυνάμωση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, αλλά ακόμη και στην αποδόμησή του ή σε μια συνολική κατάρρευση.
Οικονομική πίεση, κοινωνική δυσαρέσκεια και η άνοδος των εθνικιστών
Παρότι κάθε εκλογική αναμέτρηση έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες, αναλυτές εκτιμούν ότι πίσω από την ενίσχυση των εθνικιστικών κομμάτων βρίσκονται κοινές αιτίες.
Η υποτονική οικονομική ανάπτυξη, η γήρανση του πληθυσμού, η επιβάρυνση των δημόσιων οικονομικών και η διαρκής αύξηση του κόστους ζωής έχουν απομακρύνει σημαντικό μέρος των ψηφοφόρων από τα παραδοσιακά κόμματα της κεντροαριστεράς και της κεντροδεξιάς, τα οποία για δεκαετίες αποτελούσαν τον βασικό πυλώνα των ευρωπαϊκών πολιτικών συστημάτων.
Την ίδια ώρα, το κύμα διαμαρτυριών με πρωταγωνιστές νέους ανθρώπους που εξαπλώνεται σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες αποτελεί μία από τις πιο εμφανείς εκφράσεις της δυσαρέσκειας που επικρατεί στην κοινωνία.
Στο κλίμα αυτό, τα εθνικιστικά κόμματα έχουν καταφέρει να αξιοποιήσουν αποτελεσματικά μια διαρκώς μεταβαλλόμενη ατζέντα φόβων και κρίσεων. Στο επίκεντρο της ρητορικής τους βρίσκονται ζητήματα όπως η μετανάστευση, τα εμβόλια, η πράσινη μετάβαση, η ευρωπαϊκή στήριξη προς την Ουκρανία, η παγκοσμιοποίηση, οι διεθνείς ελίτ και οι υπερεθνικοί θεσμοί.
Η διάδοση αυτών των αφηγημάτων ενισχύεται, σύμφωνα με την ανάλυση, από τη ρωσική παραπληροφόρηση, αλλά και από την ανοιχτή υποστήριξη που παρέχει ο Λευκός Οίκος του Ντόναλντ Τραμπ σε κόμματα που χαρακτηρίζει «πατριωτικά».
Το αποτέλεσμα είναι ένας ολοένα πιο κατακερματισμένος και πολωμένος ευρωπαϊκός πολιτικός χάρτης. Ενδεικτικό της μεταβολής είναι ότι σχεδόν ένας στους τέσσερις ψηφοφόρους στηρίζει πλέον κόμματα της ακροδεξιάς, με το ποσοστό αυτό να έχει σχεδόν πενταπλασιαστεί σε σύγκριση με τα μέσα της δεκαετίας του 1990.
Οι επερχόμενες εκλογές αναμένεται, επομένως, να αποτελέσουν καθοριστική δοκιμασία για τη συνοχή και τη μελλοντική πορεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς το διακύβευμα δεν περιορίζεται στην εναλλαγή κυβερνήσεων, αλλά αφορά την ίδια τη μορφή και τις αρχές πάνω στις οποίες θα στηρίζεται η Ευρώπη τα επόμενα χρόνια.