Του Πατριάρχη
Για να πάρει ένας καλλιτέχνης κρατική χορηγία, πρέπει να υποβάλει αιτήσεις, να παρουσιάσει τη δουλειά του, να εξηγήσει τι σκοπεύει να κάνει και να δικαιολογήσει μέχρι και το τελευταίο ευρώ που ζητάει. Όταν όμως έρχεται η ώρα του κράτους να εξηγήσει γιατί έδωσε χρήματα στον έναν και όχι στον άλλον, οι εξηγήσεις δεν είναι πάντα εξίσου λεπτομερείς και αρχίσουν τα ναι μεν αλλά. Αυτό είναι το βασικό πρόβλημα που αναδεικνύει η ειδική έκθεση της Ελεγκτικής Υπηρεσίαςγια τις πολιτιστικές χορηγίες, γιατί όταν μοιράζεις δημόσιο χρήμα, δεν αρκεί να είσαι δίκαιος, πρέπει και να μπορείς να το αποδείξεις.
Η έκθεση, που δημοσιοποιήθηκε χθες, εξετάζει συγκεκριμένες χορηγίες των προγραμμάτων «Κύπρια» και «Πολιτισμός ΙΙ» και καταγράφει αδυναμίες που δύσκολα μπορούν να περάσουν απαρατήρητες.
Για παράδειγμα, δόθηκε χορηγία €50.000 σε φορέα που, σύμφωνα με την Ελεγκτική Υπηρεσία, ανήκε σε κατηγορία η οποία αποκλειόταν από τους όρους του προγράμματος. Σε άλλες πέντε αιτήσεις, συνολικού ύψους €74.036, δεν προέκυπτε από τα καταστατικά των φορέων ότι πληρούσαν τον όρο να έχουν τη μουσική ως κύρια δραστηριότητα.
Και το ερώτημα είναι, γιατί να υπάρχουν όροι συμμετοχής, αν δεν τηρούνται με τον ίδιο τρόπο για όλους; Τι πρέπει να σκέφτεται κάποιος που απορρίφθηκε επειδή δεν πληρούσε μια συγκεκριμένη προϋπόθεση, όταν διαπιστώνει ότι σε άλλες περιπτώσεις οι κανονισμοί δεν εφαρμόστηκαν με την ίδια αυστηρότητα;
Ακόμη πιο παράξενη είναι η εικόνα στις βαθμολογίες. Δύο αιτήσεις έλαβαν ακριβώς τις ίδιες παρατηρήσεις, αλλά η μία βαθμολογήθηκε με 80% και η άλλη με 93%. Σε άλλη περίπτωση, για την ίδια καλλιτεχνική πρόταση καταγράφηκαν βαθμολογίες 85,66% και 94,68%, με την ίδια αιτιολόγηση.
Προφανώς η τέχνη δεν βαθμολογείται όπως ένα διαγώνισμα μαθηματικών. Οι αξιολογητές μπορεί να έχουν διαφορετικές απόψεις και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό. Εκείνο που δεν είναι φυσιολογικό είναι να μην εξηγείται επαρκώς γιατί προκύπτουν τόσο μεγάλες διαφορές. Πίσω από κάθε βαθμολογία βρίσκεται ένας άνθρωπος που μπορεί να χάσει τη χρηματοδότηση και μαζί τη δυνατότητα να πραγματοποιήσει τη δουλειά του.
Η έκθεση καταγράφει επίσης ότι στο πρόγραμμα «Κύπρια 2025» τα διαθέσιμα χρήματα επαρκούσαν αρχικά για 14 προτάσεις, αλλά τελικά χρηματοδοτήθηκαν 18, ώστε να συμπεριληφθεί πρόταση λαϊκού και παραδοσιακού πολιτισμού. Κανείς δεν αμφισβητεί την ανάγκη να στηρίζονται διαφορετικές μορφές τέχνης. Αυτό όμως πρέπει να προβλέπεται από την αρχή και όχι να δημιουργείται η εντύπωση ότι οι κανόνες προσαρμόζονται στην πορεία.
Υπάρχουν επίσης ευρήματα για ελλείψεις στις δηλώσεις πιθανής σύγκρουσης συμφερόντων και για ανεπαρκή έλεγχο οικονομικών στοιχείων. Σε τουλάχιστον έξι από τις δέκα περιπτώσεις που εξετάστηκαν εντοπίστηκαν προβλήματα στην καταγραφή ή στην τεκμηρίωση εσόδων, ενώ προέκυψαν ερωτήματα και για τη γνησιότητα ορισμένων αποδείξεων.
Αυτά δεν σημαίνουν ότι αποδείχθηκε απάτη ή ότι κάποιος ευνοήθηκε σκόπιμα. Σημαίνουν όμως ότι οι έλεγχοι δεν ήταν όσο αποτελεσματικοί θα έπρεπε.
Για να είμαστε δίκαιοι, το Υφυπουργείο Πολιτισμού δεν έμεινε αδρανές. Έχει ανακοινώσει διορθωτικά μέτρα, όπως διαδικασία υποβολής ενστάσεων, αλλαγές στον τρόπο αξιολόγησης, ανεξάρτητο εξωτερικό έλεγχο και χρήση ψηφιακής πλατφόρμας. Επίσης, ο χρόνος αξιολόγησης των «Κυπρίων» μειώθηκε από 84 ημέρες το 2024 σε 38 το 2026.
Ωστόσο, οι συνολικές εγκρίσεις χορηγιών για το 2026 ανακοινώθηκαν μόλις στα μέσα Μαΐου. Και ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να προγραμματίζει παραστάσεις, εκθέσεις ή συναυλίες χωρίς να γνωρίζει αν θα έχει τα χρήματα για να τις πραγματοποιήσει.
Οι χορηγίες δεν αποτελούν χάρη του κράτους προς τους καλλιτέχνες. Είναι δημόσια χρήματα που δίνονται για να στηριχθεί η πολιτιστική δημιουργία. Μάλιστα, πολλές αξιόλογες προσπάθειες δεν μπορούν να επιβιώσουν μόνο με τα έσοδα από εισιτήρια και γι’ αυτό χρειάζονται κρατική βοήθεια.
Ακριβώς επειδή τα χρήματα είναι περιορισμένα, οφείλουν να μοιράζονται με καθαρούς κανόνες, ίσες ευκαιρίες και αποφάσεις που μπορούν να ελεγχθούν.
Ο πολιτισμός χρειάζεται ανθρώπους με φαντασία, ταλέντο και δημιουργικότητα. Δεν χρειάζεται καλλιτέχνες που θα αναγκάζονται να αναζητούν γνωριμίες, να μαντεύουν τα κριτήρια αξιολόγησης ή να προσπαθούν να καταλάβουν γιατί κάποιοι πήραν χορηγία και οι ίδιοι έμειναν με την αίτηση στο χέρι.
Το κράτος οφείλει να χρηματοδοτεί την τέχνη και όχι να καλλιεργεί την καχυποψία.