The Cosmos

Ο δυτικός κόσμος οφείλει, φυσικά, πολλά στην αρχαία Ελλάδα. Μια μικρή οφειλή ανάμεσα στις τόσες είναι η αγγλική λέξη «Cosmos». Προφέρεται «κό-ου-σμος» και είναι ομολογουμένως όμορφο όταν ακούς έναν αγγλόφωνο επιστήμονα να την προφέρει κάθε φορά που μιλάει για το σύμπαν (άλλη φανταστική λέξη: το συν-παν).

Τον «κόσμο» αναφέρει και η σωματιδιακή φυσικός Σάρα Αλάμ Μάλικ στο «Τι γνωρίζουμε για το σύμπαν;» (μτφρ.: Γιάννης Στάμος, εκδ. Μεταίχμιο), λέγοντας βέβαια ότι αυτό είναι το αντικείμενο που μελετούν οι κοσμολόγοι (cosmologists).

Η Μάλικ αναφέρει ότι η λέξη «κόσμος» «προέρχεται από τον ελληνικό όρο για την “τάξη” και το “στολίδι/κόσμημα”». Για τους Ελληνες, λέει, «η ομορφιά ήταν συνώνυμη με την τάξη, και η κομψή αρμονία με την οποία λειτουργούσαν οι ουρανοί ήταν η επιτομή αυτής της έννοιας».

Η βραβευμένη φυσικός στέκεται ιδιαίτερα στον Αριστοτέλη, ο οποίος, τονίζει, έλεγε ότι «έξω από την οριοθετημένη σφαίρα του κόσμου δεν υπήρχε τίποτα – ούτε χώρος ούτε χρόνος ούτε κενό ούτε “πέρα από”. Ωστόσο, τον χρόνο τον θεωρούσε αιώνιο. Το σύμπαν υπήρχε πάντα και θα εξακολουθούσε να υπάρχει· δεν είχε χρονική αρχή, ούτε τέλος. Πέρα από όλα αυτά βρισκόταν η υπέρτατη αιτία κάθε κίνησης: το “ακίνητο κινούν”».

Δεν έχει σημασία εάν έχουν καταρριφθεί πολλά από όσα πίστευαν οι αρχαίοι Ελληνες για το σύμπαν – cosmos. Εδώ, και για πολλούς αιώνες ακόμα, οι άνθρωποι πίστευαν ότι η Γη ήταν το κέντρο του σύμπαντος.

Ας αναλογιστούμε ότι μέχρι να έρθουν ο Αμερικανός αστρονόμος Εντουιν Χαμπλ και ο καθολικός Βέλγος ιερέας και αστρονόμος Ζορζ Λεμέτρ, στις πρώτες δεκαετίες του εικοστού αιώνα, νομίζαμε πως ο Γαλαξίας μας ήταν ο μοναδικός σε ολόκληρο το σύμπαν. Οι άλλοι γαλαξίες που παρατηρούσαμε με τηλεσκόπιο (π.χ., αυτός της Ανδρομέδας) πιστεύαμε ότι είναι απλώς νεφελώματα. Ολόκληρο το σύμπαν μας δεν ήταν παρά ο περίφημος Milky Way, η γαλακτική οδός, στην οποία ανήκει και το ηλιακό μας σύστημα. Χρειάστηκε να φτάσουμε στα 1923-1924 για να αντιληφθούν ότι τα άλλα «νεφελώματα» ήταν και αυτά γαλαξίες.

Του χρόνου, το 2027, θα κλείσουν εκατό χρόνια από τότε που οι Χαμπλ και Λεμέτρ, ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο, αντιλήφθηκαν ότι το σύμπαν διαστέλλεται, καθώς παρατήρησαν πως όλοι αυτοί οι γαλαξίες απομακρύνονται ο ένας από τον άλλο. Τότε υπολογίστηκε και μια πρώιμη μορφή της σταθεράς διαστολής (γνωστή σήμερα ως Νόμος των Χαμπλ – Λεμέτρ).

Δύο χρόνια μετά, το 1929, μέσα από παρατηρήσεις στο Αστεροσκοπείο Γουίλσον (και αργότερα στο Πάλομαρ – το αστεροσκοπείο που ενέπνευσε σειρά στοχαστικών διηγημάτων στον μεγάλο Ιταλό πεζογράφο Ιταλο Καλβίνο με αυτόν ακριβώς τον τίτλο, «Πάλομαρ»), ο Χαμπλ ανακάλυψε ότι οι μακρινοί γαλαξίες απομακρύνονται μεταξύ τους και ότι η ταχύτητά τους είναι ανάλογη της απόστασής τους. The Cosmos, λένε οι αγγλόφωνοι. Και είναι σαν να λένε: το μυστήριο.