Του Πατριάρχη
Ένα στέγαστρο στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους την 1η Νοεμβρίου 2024. Σχεδόν δύο χρόνια αργότερα, η τραγωδία αυτή στοίχισε την εξουσία στον Αλεξάνταρ Βούτσιτς, έναν πολιτικό που είχε αποκτήσει την πεποίθηση ότι η Σερβία μπορούσε να αλλάζει κυβερνήσεις, υπουργούς και πολιτικές, αλλά ποτέ ηγεμόνα. Τελικώς, εκείνοι που κατάφεραν να τον νικήσουν δεν προέρχονταν από την παραδοσιακή αντιπολίτευση. Ήταν οι φοιτητές, τους οποίους το καθεστώς υποτίμησε, επιχείρησε να απαξιώσει και απέτυχε να απομονώσει.
Το αποτέλεσμα των εκλογών της Κυριακής είναι εντυπωσιακό. Το ψηφοδέλτιο που υποστήριξε το φοιτητικό κίνημα συγκέντρωσε 52,7%, εξασφαλίζοντας 139 από τις 250 έδρες της Βουλής. Ο συνασπισμός του Βούτσιτς περιορίστηκε στο 39,2%. Η συμμετοχή πλησίασε το 70%, φτάνοντας στο υψηλότερο επίπεδο από το 1992. Εκατομμύρια Σέρβοι αποφάσισαν ότι η πολιτική αλλαγή άξιζε περισσότερο από την ασφάλεια που υποσχόταν η παραμονή ενός γνώριμου καθεστώτος.
Η τραγωδία του Νόβι Σαντ αποτέλεσε την αφετηρία μιας βαθύτερης αμφισβήτησης. Οι καταγγελίες για διαφθορά, προβληματικές δημόσιες συμβάσεις και ελλιπή εποπτεία των έργων δημιούργησαν την πεποίθηση ότι οι δεκαέξι θάνατοι δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν ως ένα ακόμη τεχνικό δυστύχημα. Οι φοιτητές απαίτησαν τη δημοσιοποίηση των εγγράφων, τη διερεύνηση των ευθυνών και τη λογοδοσία των αρμοδίων. Δεν περίμεναν να ολοκληρωθούν οι δικαστικές διαδικασίες για να θέσουν το πολιτικό ερώτημα. Πώς λειτουργεί ένα κράτος στο οποίο οι πολίτες δυσκολεύονται να μάθουν ποιος αποφάσισε, ποιος υπέγραψε και ποιος έλεγξε;
Η δύναμη του κινήματος βρισκόταν στην απλότητα αυτών των αιτημάτων. Ένας συντηρητικός αγρότης, ένας φιλελεύθερος πανεπιστημιακός και ένας νέος χωρίς ιδιαίτερη πολιτική ταυτότητα μπορούσαν να συμφωνήσουν ότι οι δημόσιοι διαγωνισμοί πρέπει να ελέγχονται και οι δικαστές να λειτουργούν ανεξάρτητα. Δεν χρειαζόταν να συμφωνήσουν για τη Ρωσία, την Ευρώπη ή το Κόσοβο.
Οι φοιτητές αξιοποίησαν επίσης μια διαφορετική οργάνωση. Συνελεύσεις, συλλογικές αποφάσεις, εθελοντές και συνεχείς περιοδείες σε πόλεις και χωριά. Περπάτησαν μεγάλες αποστάσεις, συνομίλησαν με ανθρώπους που δεν είχαν καμία σχέση με τα πανεπιστήμια και δημιούργησαν δεσμούς εμπιστοσύνης. Η απουσία ενός πανίσχυρου αρχηγού δυσκόλεψε τις προσωπικές επιθέσεις του κυβερνητικού μηχανισμού. Η επιλογή υποψηφίων από τον χώρο της επιστήμης, της υγείας, του πολιτισμού και της αγροτικής παραγωγής έδωσε στο κίνημα χαρακτηριστικά ευρύτερης κοινωνικής συμμαχίας.
Σε αυτό που πέτυχαν οι φοιτητές, είχαν αποτύχει επανειλημμένα τα παραδοσιακά κόμματα. Να πείσουν ότι η αλλαγή δεν θα αποτελούσε απλώς αντικατάσταση μιας ομάδας επαγγελματιών της πολιτικής από κάποια άλλη.
Ωστόσο, από σήμερα αρχίζουν οι πραγματικές δυσκολίες. Το κίνημα διαθέτει κοινοβουλευτική πλειοψηφία, αλλά δεν έχει ακόμη αναδείξει πρωθυπουργό. Οι υποψήφιοί του επιλέχθηκαν από τους φοιτητές, χωρίς οι ίδιοι οι φοιτητές να διεκδικήσουν έδρες. Πρόσωπα με επιστημονική κατάρτιση και κοινωνική αναγνώριση καλούνται τώρα να διαχειριστούν προϋπολογισμούς, υπουργεία και διεθνείς κρίσεις. Οι συλλογικές συνελεύσεις υπήρξαν αποτελεσματικές στην κινητοποίηση. Η διακυβέρνηση, όμως, απαιτεί συγκεκριμένες αποφάσεις και προσωπική ευθύνη.
Το δυσκολότερο εγχείρημα θα είναι η αποκατάσταση των θεσμών. Η Δικαιοσύνη, η Αστυνομία, οι υπηρεσίες ασφαλείας και οι κρατικές επιχειρήσεις δεν αλλάζουν επειδή άλλαξε η κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ο Βούτσιτς αφήνει πίσω του έναν ισχυρό κομματικό μηχανισμό και ένα πλέγμα εξαρτήσεων που οικοδομήθηκε επί δεκατέσσερα χρόνια. Η νέα κυβέρνηση θα πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να ελέγξει προηγούμενες αυθαιρεσίες χωρίς να χρησιμοποιήσει τις ίδιες μεθόδους εναντίον των πολιτικών αντιπάλων της.
Εξίσου σύνθετη είναι η διεθνής διάσταση. Η ήττα του Βούτσιτς αποτελεί δυσάρεστη εξέλιξη για το Κρεμλίνο, που χάνει έναν πολύτιμο σύμμαχο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Σερβία εγκαταλείπει αύριο τη Μόσχα. Το φοιτητικό ψηφοδέλτιο έχει δηλώσει ότι δεν προτίθεται να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία, θα διατηρήσει τη στρατιωτική ουδετερότητα και δεν θα επιδιώξει ένταξη στο ΝΑΤΟ. Αυτές είναι οι δημόσιες δεσμεύσεις του.
Η εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο και η υποστήριξη της Μόσχας στις σερβικές θέσεις για το Κόσοβο περιορίζουν τα περιθώρια αλλαγής. Το φοιτητικό κίνημα εξακολουθεί να θεωρεί το Κόσοβο τμήμα της Σερβίας. Ούτε υπάρχει συναίνεση για μια άμεση ευρωπαϊκή στροφή. Στελέχη του προκρίνουν πρώτα τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις και στη συνέχεια δημοψήφισμα για την ένταξη στην ΕΕ.
Η Ευρώπη, συνεπώς, έχει λόγους να αισιοδοξεί, αλλά όχι να πανηγυρίζει για μια γεωπολιτική μεταστροφή που δεν έχει πραγματοποιηθεί. Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν προσέφερε υποστήριξη στις μεταρρυθμίσεις. Ορθώς. Η δημοκρατική εξυγίανση μπορεί να φέρει τη Σερβία πλησιέστερα στην Ευρώπη, ακόμη και χωρίς άμεση αλλαγή εξωτερικής πολιτικής. Η ευρωπαϊκή προοπτική, βεβαίως, προϋποθέτει κάποτε σαφείς επιλογές και δεν συμβιβάζεται επ’ αόριστον με την απόσταση από την κοινή στάση απέναντι στη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Για τις ευρωπαϊκές δημοκρατίες υπάρχει ένα ενδιαφέρον δίδαγμα. Οι νέοι μπορούν να διαμορφώσουν πολιτικές πλειοψηφίες όταν συνδέσουν την αγανάκτησή τους με συγκεκριμένα αιτήματα και καταφέρουν να συνομιλήσουν με ολόκληρη την κοινωνία. Δεν χρειάζεται να περιμένουν να τους προσφέρουν μερικές θέσεις στα κομματικά ψηφοδέλτια ή έναν διακοσμητικό ρόλο στις προεκλογικές συγκεντρώσεις.
Η Σερβία θυμίζει επίσης ότι η δημοκρατία δεν είναι κατάκτηση οριστική. Το 2000 ανατράπηκε ο Μιλόσεβιτς, αλλά στη συνέχεια οικοδομήθηκε ένα νέο σύστημα συγκέντρωσης εξουσίας. Οι σημερινοί νικητές γνωρίζουν αυτή την ιστορία.
Η σημαντικότερη νίκη των φοιτητών, επομένως, δεν θα είναι η απομάκρυνση του Βούτσιτς. Θα είναι η δημιουργία ενός κράτους που θα μπορεί να ελέγχει αποτελεσματικά και τους ίδιους, όταν θα έχουν πλέον την εξουσία.