Φόρτωση Text-to-Speech…
«Σταματήστε να μετατρέπετε τους μαθητές σε πειραματόζωα»: Mε αυτόν τον εύγλωττο τίτλο ο Economist παρουσιάζει τους προβληματισμούς του Αντρέας Σλάιχερ, διευθυντή Εκπαίδευσης και Δεξιοτήτων του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) και ιδρυτή του προγράμματος PISA, της διεθνούς αξιολόγησης γνώσεων και δεξιοτήτων 15χρονων μαθητών.
Μιλώντας στην «Κ» ο κ. Σλάιχερ αναλύει τους παράγοντες που συνδέονται με την υποχώρηση των μαθητικών επιδόσεων διεθνώς, καταγράφει ως βασική αδυναμία του ελληνικού εκπαιδευτικού μοντέλου την έμφαση στο περιεχόμενο εις βάρος της ουσιαστικής κατανόησης και προειδοποιεί για τους κινδύνους από την άκριτη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση: «Αν τη χρησιμοποιήσουμε ως εργαλείο για να κάνουμε τα πράγματα ευκολότερα, θα χάσουμε τη μάθηση», αναφέρει.
– Στις χώρες του ΟΟΣΑ οι επιδόσεις των μαθητών παρουσιάζουν πτωτική τάση, με τις μεγαλύτερες μειώσεις να παρατηρούνται στην κατανόηση κειμένου (16 μονάδες) και στα μαθηματικά (11 μονάδες), ακολουθούμενες από τις φυσικές επιστήμες (5 μονάδες). Πώς εξηγείτε αυτή την πτώση;
– Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που πρέπει να λάβουμε υπόψη. Ο τρόπος με τον οποίο διαβάζουμε και επεξεργαζόμαστε τις πληροφορίες έχει αλλάξει. Σήμερα οι μαθητές αποσπώνται από τις τεχνολογίες.
Δεν γυμνάζεσαι παρακολουθώντας αθλήματα, αλλά συμμετέχοντας ο ίδιος σε αθλήματα. Με τον ίδιο τρόπο, δεν μαθαίνεις καταναλώνοντας περιεχόμενο. Μαθαίνεις ενεργοποιώντας τον εγκέφαλό σου, αναλαμβάνοντας δράση, μαθαίνοντας από την αποτυχία. Και αυτή η διαδικασία υπονομεύεται από την τεχνολογία.
Πάρτε για παράδειγμα την κριτική σκέψη. Η κριτική σκέψη έχει πάντα να κάνει με το να μην αφήνεις άλλους να καθορίζουν τον τρόπο που σκέφτεσαι. Και αυτή η ικανότητα είναι κάτι που διακυβεύεται αυτή τη στιγμή.
– Από το 2018 οι περιπτώσεις στις οποίες οι μαθητές διαβάζουν επιπόλαια και δίνουν γρήγορες, αλλά λανθασμένες απαντήσεις έχουν σχεδόν διπλασιαστεί. Τι προκαλεί αυτή τη βιασύνη στη σκέψη;
– Κατακλυζόμαστε από πληροφορίες, αλλά διαθέτουμε όλο και λιγότερο χρόνο για να τις αναλογιστούμε και να τις αξιολογήσουμε κριτικά. Αυτό συμβάλλει σε μια πιο βιαστική στάση απέναντι στην ανάγνωση: «Πρέπει να καταλάβω τα πράγματα γρήγορα».
Παρατηρούμε επίσης ότι οι νέοι βασίζονται όλο και περισσότερο στις απαντήσεις που παρέχει η τεχνολογία. Γνωρίζουν ότι το ChatGPT δεν είναι 100% ακριβές, αλλά συχνά θεωρούν ότι είναι αρκετά καλό για τους σκοπούς τους. Αυτό αποτελεί μεγάλο κίνδυνο, καθώς η ανθρώπινη ικανότητα να αναλογιζόμαστε τη γνώση και να διασταυρώνουμε τις πληροφορίες χάνεται. Και αυτό, στη συνέχεια, αντανακλάται στα αποτελέσματα που βλέπετε.
– Υπάρχει έλλειψη ενθουσιασμού και ερεθισμάτων στη μαθησιακή διαδικασία;
– Ναι. Νομίζω ότι αυτό είναι μέρος του προβλήματος. Οι νέοι συχνά δεν αισθάνονται ότι αυτό που κάνουν στο σχολείο έχει σημασία για τη ζωή και το μέλλον τους. Μαθαίνουν αφηρημένο περιεχόμενο, ενώ μεγάλο μέρος αυτού που κάνουμε στην εκπαίδευση αφορά την εκτέλεση εργασιών, δηλαδή «κάποιος θέλει να τα πας καλά σε ένα διαγώνισμα».
Στο παρελθόν, όταν μελετούσες κάτι, μάθαινες κάτι νέο, και η εκτέλεση εργασιών και η μάθηση ήταν το ίδιο. Τώρα, με την τεχνητή νοημοσύνη, μπορείς να φτιάξεις μια υπέροχη εργασία χωρίς να μάθεις τίποτα. Η εκτέλεση των εργασιών και η μάθηση δεν συνδέονται πλέον, και το γεγονός ότι οι μαθητές και τα σχολεία δίνουν μεγαλύτερη αξία στην εκτέλεση των εργασιών παρά στη μάθηση αποτελεί πρόβλημα.
– Ανησυχείτε ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να υπονομεύσει την κριτική σκέψη των μαθητών;
– Αυτό ακριβώς βλέπουμε τώρα: H τεχνητή νοημοσύνη, όταν χρησιμοποιείται λανθασμένα, υπονομεύει τη σκέψη.
Ενα εύρημα που με εντυπωσίασε είναι ότι οι μαθητές με τις καλύτερες επιδόσεις στην ψηφιακή παιδεία ήταν εκείνοι που είχαν διαβάσει βιβλία άνω των 100 σελίδων. Αναρωτήθηκα: «Πώς μπορεί η ανάγνωση ενός βιβλίου να σε καταστήσει ψηφιακά εγγράμματο;».
Στο παρελθόν, όταν μελετούσες κάτι, μάθαινες κάτι νέο, και η εκτέλεση εργασιών και η μάθηση ήταν το ίδιο. Τώρα, με την τεχνητή νοημοσύνη, μπορείς να φτιάξεις μια υπέροχη εργασία χωρίς να μάθεις τίποτα.
Συμπέρανα ότι, όταν διαβάζεις ένα μεγάλο βιβλίο, πρέπει να μάθεις να δημιουργείς μια σύνθετη νοητική αναπαράσταση πραγμάτων που δεν βλέπεις μπροστά σου. Πρέπει να χρησιμοποιήσεις τη φαντασία σου, να λάβεις υπόψη διαφορετικούς χαρακτήρες και τον τρόπο με τον οποίο αλληλεπιδρούν. Επομένως εμπλέκεσαι σε πολύ προχωρημένες μορφές εγκεφαλικής δραστηριότητας.
Οταν απλώς καταναλώνεις το υλικό που παράγει το ChatGPT, δεν χρειάζεσαι τέτοιου είδους ικανότητες. Απλώς επεξεργάζεσαι ό,τι σου παρουσιάζεται, δεν αναπτύσσεις τη διαίσθηση που σε οδηγεί στη στοχαστική σκέψη και δεν χρειάζεται να απομνημονεύεις το υλικό.
Επομένως, αν χρησιμοποιήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο για να κάνουμε τα πράγματα ευκολότερα, θα χάσουμε τη μάθηση.
– Τι ξεχωρίζει τα εκπαιδευτικά μοντέλα της Κίνας, της Σιγκαπούρης και της Ιαπωνίας, που καταλαμβάνουν τις πρώτες θέσεις στην κατάταξη PISA;
– Πρώτα απ’ όλα δεν είναι οι πιο ενθουσιώδεις χρήστες της τεχνολογίας. Συνήθως χρησιμοποιούν την τεχνολογία για την ανάλυση της διδασκαλίας. Ως εκπαιδευτικός διαθέτεις συστήματα βασισμένα στην τεχνητή νοημοσύνη που σε βοηθούν να κατανοήσεις πώς ο κάθε μαθητής μαθαίνει με διαφορετικό τρόπο.
Επιπλέον, στην Ανατολική Ασία το εκπαιδευτικό σύστημα αναμένει από κάθε μαθητή να πετύχει. Στον δυτικό κόσμο είμαστε αρκετά ανεκτικοί απέναντι στην αποτυχία. Αν δεν τα πας τόσο καλά στο σχολείο, κάποιος θα έρθει και θα σου πει: «Εντάξει, θα σου κάνω τα πράγματα πιο εύκολα. Θα σε στείλω σε επαγγελματική σχολή ή σε σχολείο με χαμηλότερες απαιτήσεις απόδοσης».
(Στη Δύση) υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους δίνουμε προτεραιότητα στην ευημερία των μαθητών έναντι της επιτυχίας τους. Ως αποτέλεσμα, έχουμε πολλούς μαθητές που δεν αποδίδουν ιδιαίτερα καλά.
– Στις ΗΠΑ, το 91% των παιδιών έχει smartphone μέχρι την ηλικία των 14 ετών. Στην Ελλάδα καταγράφηκαν 14.806 αποβολές κατά τη σχολική χρονιά 2024-2025 λόγω χρήσης ή επίδειξης κινητού τηλεφώνου στην τάξη. Πόσο σοβαρή απειλή είναι η ψηφιακή διάσπαση της προσοχής;
– Οταν εξετάζουμε την ένταση της χρήσης της τεχνολογίας για μαθησιακούς σκοπούς, υπό την καθοδήγηση των εκπαιδευτικών, παρατηρείται θετική συσχέτιση με τα μαθησιακά αποτελέσματα σε πολλές χώρες.
Στη Δύση υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους δίνουμε προτεραιότητα στην ευημερία των μαθητών έναντι της επιτυχίας τους. Ως αποτέλεσμα, έχουμε πολλούς μαθητές που δεν αποδίδουν ιδιαίτερα καλά.
Τα αρνητικά αποτελέσματα εμφανίζονται όταν οι μαθητές χρησιμοποιούν τα κινητά τους για δικούς τους σκοπούς, για αναψυχή, για το TikTok, το Instagram κ.ο.κ. Αυτοί είναι οι παράγοντες που οδηγούν σε διάσπαση της προσοχής και υπονομεύουν τη μάθηση.
– Σε συνέντευξή σας στην «Κ» το 2022 με εντυπωσίασε η φράση σας: «Να διδάσκουμε λιγότερα πράγματα, αλλά με μεγαλύτερη εμβάθυνση». Σήμερα, τα σχολεία εξακολουθούν να προσπαθούν να καλύψουν υπερβολικά μεγάλη ύλη;
– Απολύτως. Η κατάσταση έχει επιδεινωθεί σε πολλά μέρη. Κάθε φορά που εμφανίζεται ένα νέο φαινόμενο στην κοινωνία, προσπαθούμε να το «στριμώξουμε» στο πρόγραμμα σπουδών χωρίς να δημιουργήσουμε χώρο γι’ αυτό.
Το «να διδάσκουμε λιγότερα πράγματα, αλλά με μεγαλύτερη εμβάθυνση» εξακολουθεί να είναι πολύ σημαντικό. Τα επιφανειακά φαινόμενα αλλάζουν πολύ γρήγορα. Τα απομνημονεύεις γρήγορα, αλλά τα ξεχνάς εξίσου γρήγορα. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι η εκμάθηση τρόπων σκέψης.
Δεν έχει σημασία τι γνωρίζεις στη Φυσική και στη Χημεία, αλλά αν μπορείς να σκέφτεσαι σαν επιστήμονας. Μπορείς να κατανοήσεις τη σχέση αιτίας και αποτελέσματος;
Το ίδιο ισχύει για την Ιστορία. Διδάσκουμε στους μαθητές πολλά ονόματα, τόπους κ.ά. Αλλά αυτό που έχει πραγματική σημασία είναι αν μπορείς να σκέφτεσαι σαν ιστορικός: να καταλαβαίνεις πώς έχει διαμορφωθεί η αφήγηση της κοινωνίας σου, πώς έχει εξελιχθεί και προχωρήσει και, μερικές φορές, πώς ξετυλίγεται όταν αλλάζει το πλαίσιο.
Ομως η τάση στα σχολεία είναι πάντα η αντίθετη, επειδή μπορώ να μετρήσω εύκολα το επιφανειακό περιεχόμενο. Μπορώ να σου κάνω χιλιάδες ερωτήσεις για να δω αν θυμάσαι ποια πόλη ή ποιο πρόσωπο συνδέεται με ένα γεγονός. Αυτό είναι εύκολο να αξιολογηθεί.
– Η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Στα μαθηματικά, το 49,5% των μαθητών βρίσκεται κάτω από το βασικό επίπεδο επάρκειας, όπως και το 40,9% στις φυσικές επιστήμες και το 43,8% στην κατανόηση κειμένου. Πώς ερμηνεύετε αυτά τα ευρήματα;
– Αν επρόκειτο να εξετάσω επιφανειακές γνώσεις, οι Ελληνες μαθητές θα τα πήγαιναν πραγματικά αρκετά καλά, επειδή έχουν μάθει πολλή ύλη. Ομως δεν είναι αυτό που εκτιμάται στην αξιολόγηση PISA. Εξετάζουμε τις υποκείμενες δεξιότητες σκέψης (underlying thinking skills), και αυτές συχνά παραμελούνται.
Η Ελλάδα δίνει μεγάλη έμφαση στο περιεχόμενο του προγράμματος σπουδών και σχετικά περιορισμένη έμφαση στους τρόπους σκέψης και κατανόησης.
Ομως, κάτι άλλο με ανησυχεί εξίσου. Οι Ελληνες μαθητές δεν έχουν την τάση να θέτουν μαθησιακούς στόχους, ή να αναλαμβάνουν την ευθύνη για το τι μαθαίνουν, πώς μαθαίνουν, πού μαθαίνουν και πότε μαθαίνουν.
Πιστεύω ότι αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό στον σημερινό κόσμο. Ως μαθητής δεν είσαι απλώς ένας καταναλωτής που κάθεται σε μια τάξη, ακούει ό,τι λέει ο δάσκαλος και επικεντρώνεται σε ό,τι πρέπει να ξέρει για το διαγώνισμα. Αναλαμβάνεις την ευθύνη για τη μάθησή σου και γίνεσαι ένας ανεξάρτητος μαθητής.
Επίσης, δεν παρατηρούμε στους Ελληνες μαθητές το επίπεδο «συναισθηματικής ανθεκτικότητας» (emotional resilience) που πραγματικά χρειάζεται στον σημερινό κόσμο. Για παράδειγμα, πρώτον, όταν ο μαθητής αντιμετωπίζει δυσκολίες θα δοκιμάσει άλλον τρόπο ή άλλη προσέγγιση; Και δεύτερον, θα δει την αποτυχία ως ευκαιρία για ανάπτυξη ή ως καταστροφή;