Φόρτωση Text-to-Speech…
Η Νάντια Ουρμπινάτι είναι από τις κορυφαίες θεωρητικούς του λαϊκισμού της εποχής μας. Καθηγήτρια Πολιτικής Θεωρίας στην έδρα Κυριάκου Τσακόπουλου του Πανεπιστημίου Columbia, βρέθηκε τις προηγούμενες ημέρες στην Αθήνα, όπου συμμετείχε στο συνέδριο με θέμα «The Evolution of Modern Constitutional Democracy: Threats and Challenges», που διοργάνωσε το Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία. Λίγες μέρες πριν από την επίσκεψή της, η Ιταλοαμερικανίδα ακαδημαϊκός είχε συνομιλήσει διαδικτυακά με την «Κ» για τις πολλαπλές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η δημοκρατία στις μέρες μας – και για το αν παρ’ όλα αυτά βλέπει λόγους να αισιοδοξεί.
«Είναι η πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο που η δημοκρατία βρίσκεται υπό τόσο μεγάλο κίνδυνο», μας λέει η Ουρμπινάτι. «Και ο κίνδυνος δεν προέρχεται από έξω, αλλά εκ των έσω», προσθέτει, αναφερόμενη στην οικονομική δυσπραγία που αντιμετωπίζει μεγάλη μερίδα του πληθυσμού στη Δύση και στην ανεξέλεγκτη ανάπτυξη τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη από πανίσχυρες ιδιωτικές εταιρείες.
Απώλεια ελέγχου
«Σε αυτή τη συγκυρία, είναι πολύ σημαντικό να ενισχύσουμε την Ευρώπη», υπογραμμίζει η ίδια, καθώς «απέναντι στις δύο μεγάλες αυτοκρατορίες της Τ.Ν., τις ΗΠΑκαι την Κίνα, η Ευρώπηδιαθέτει μία τεράστια αγορά και εξαιρετικά ερευνητικά ιδρύματα και πανεπιστήμια». Αυτό που δεν έχει, σημειώνει, είναι οι δικοί της πρωταθλητές στην αιχμή του κλάδου, που να μπορούν να ανταγωνιστούν την Anthropic, την Google, την OpenAI και τις αντίστοιχες κινεζικές εταιρείες. «Και το χρειάζεται αυτό ώστε να πετύχει την αναγκαία αυτονομία – δεν αρκεί μόνο να θέτει τους κανόνες».
Ο έλεγχος της Τ.Ν. είναι ζήτημα ζωής και θανάτου για τη δημοκρατία, σύμφωνα με την καθηγήτρια του Columbia. Οπως υπογραμμίζει, αν εκχωρήσουμε στους κολοσσούς της Big Tech και τους αλγορίθμους τους τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, σε μία εποχή απαξίωσης των κομμάτων και των παραδοσιακών ΜΜΕ, τότε θα χάσουμε τελείως τον έλεγχο.
Απέναντι στις δύο αυτοκρατορίες της Τ.Ν., ΗΠΑ και Κίνα, η Ευρώπη διαθέτει μια τεράστια αγορά και εξαιρετικά πανεπιστήμια. Η μάχη αφορά την κυριαρχία. Αν η Ευρώπη τη χάσει, θα καταλήξει υποτελής (των χωρών αυτών).
«Η μάχη», προσθέτει, «αφορά την κυριαρχία (sovereignty). Αν η Ευρώπη χάσει αυτή τη μάχη, θα καταλήξει υποτελής (των χωρών στην πρωτοπορία της Τ.Ν.). Οι άνθρωποι του Τραμπ έτσι βλέπουν τους Ευρωπαίους – όχι ως εταίρους».
Η Ουρμπινάτι ανησυχεί ιδιαίτερα για τη δική της χώρα, υπό την πρωθυπουργία της Τζόρτζια Μελόνι, για τα δημοκρατικά διαπιστευτήρια της οποίας αμφιβάλλει έντονα. Χαρακτηρίζει «σκάνδαλο» τον νέο εκλογικό νόμο που μόλις εγκρίθηκε στην Ιταλία και δίνει μεγάλο μπόνους και για τα δύο νομοθετικά σώματα (70 έδρες στη Βουλή, 35 στη Γερουσία) σε όποιο κόμμα ή συνασπισμό λάβει άνω του 42% των ψήφων. Και κατηγορεί τη Μελόνι ότι θέλει να συγκεντρώσει την εξουσία στα χέρια της και να μετατρέψει το κοινοβούλιο σε όργανο χωρίς ουσιαστική ισχύ.
Μία νέα εκδοχή λαϊκισμού
Περνώντας στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η Νάντια Ουρμπινάτι χαρακτηρίζει τη δεύτερη θητεία Τραμπνέα εκδοχή λαϊκισμού, που συνδυάζει την προσωπολατρία με μία νέα μορφή τεχνοκρατίας. «Εχουν φτάσει σε ένα σημείο όπου έχουν αφήσει πίσω την πολιτική, δεν τη χρειάζονται πια· χρειάζονται μόνο τις εξειδικευμένες γνώσεις των ατόμων που έχουν επιλεγεί για να κυβερνήσουν, χωρίς λογοδοσία στους θεσμούς ή στον λαό».
Ο Τραμπ «εφευρίσκει τον λαό που επιθυμεί», λέει. «Αυτό είναι εφικτό πλέον στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Δεν έχει σημασία που βυθίζεται στις δημοσκοπήσεις, που η κοινή γνώμη τον απορρίπτει. Αυτός επιμένει διαρκώς ότι κάνει καταπληκτική δουλειά». Και η δουλειά των νέων μέσων επικοινωνίας και διαμόρφωσης γνώμης, που είναι υπό τον έλεγχο των υποστηρικτών του, εξηγεί, είναι να δώσουν υπόσταση σε αυτή τη διαστρεβλωμένη πραγματικότητα.
Η μετάβαση από την πρώτη στη δεύτερη θητεία Τραμπ, σύμφωνα με την Ιταλοαμερικανίδα καθηγήτρια, «είναι η μετάβαση από τον λαϊκισμό στην αυταρχική διακυβέρνηση. Ο λαϊκισμός θα μπορούσε να δράσει αναζωογονητικά για τη δημοκρατία, αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τον αυταρχισμό. Η περίπτωση Τραμπ το αποδεικνύει αυτό».
Ο λόγος είναι ότι οι λαϊκιστές ηγέτες, όταν κατακτούν την εξουσία, «στρέφονται αναγκαστικά σε ένα μοντέλο διακυβέρνησης που πριμοδοτεί την εκτελεστική έναντι των άλλων εξουσιών, ώστε να τηρήσουν τις υποσχέσεις τους και να κρατήσουν ενωμένο τον συνασπισμό που τους εξέλεξε».
– Και χαρακτηρίζουν τα θεσμικά αντίβαρα ως το «βαθύ κράτος» που τους εμποδίζει να υλοποιήσουν τη λαϊκή θέληση.
– Ακριβώς! Ο Τραμπ το λέει συνέχεια – ότι του βάζουν φραγμούς και γι’ αυτό δεν μπορεί να κάνει όλα όσα υποσχέθηκε.
Κι εδώ υπάρχει διαφορά όμως: «Στην πρώτη του θητεία συγκρουόταν με το παλαιό κατεστημένο· στη δεύτερη, έχει επιχειρήσει να το αντικαταστήσει».
Η άνοδος του λαϊκισμού, εξηγεί η καθηγήτρια του Columbia, έχει διευκολυνθεί από την κατάρρευση των κομμάτων ως ρυθμιστικών παραγόντων. «Οι πολίτες, μόνοι τους πλέον, χωρίς να ανήκουν σε οργανώσεις διαμεσολάβησης, αποτελούν εύκολα θηράματα για ηγέτες με διαθέσεις μονοπώλησης της εξουσίας». Ο Τραμπ «ήθελε να δημιουργήσει ένα νέο κόμμα, κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσίν του – και το πέτυχε. Δεν βλέπεις πλέον πουθενά την παλαιά φρουρά».
Η αποξένωση των ολιγαρχών
Σε εννέα ημέρες θα λάβουν χώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες οι ενδιάμεσες εκλογές, και θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι οι Δημοκρατικοί θα ανακτήσουν τον έλεγχο της Βουλής των Αντιπροσώπων, ενώ έχουν βάσιμες ελπίδες ότι θα πάρουν την πλειοψηφία και στη Γερουσία.
– Πόσο σημαντικό θεωρείτε το αποτέλεσμα των εκλογών για την επιβίωση της δημοκρατίας στις Ηνωμένες Πολιτείες;
– Δεν μπορώ να πω – οι αλλαγές είναι τόσο ραγδαίες που είναι πολύ δύσκολο να προβλέψει κανείς. Υπάρχουν σημάδια αδυναμίας (του Τραμπ), πάντως – μεταξύ άλλων οι επιθέσεις του κατά των Δημοκρατικών, αντί να μιλάει για το μεταναστευτικό, όπου η κοινή γνώμη φαίνεται να έχει στραφεί εναντίον του. Και παρατήρησα κάτι που μου έκανε μεγάλη εντύπωση: οι ολιγάρχες –αυτοί που επιθυμούν τη μετάβαση σε μία τεχνοκρατική διακυβέρνηση, χωρίς δημοκρατική λογοδοσία– έχουν απαυδήσει με τον Τραμπ. Δείτε τι είπε σε πρόσφατη συνέντευξή του ο Πίτερ Τιλ. Ο βαθμός αντιαμερικανισμού που έχει προκαλέσει ο Τραμπ δημιουργεί πρόβλημα στις επιχειρήσεις τους, όπως η Palantir για παράδειγμα. Ενδέχεται να επιθυμούν την αποδυνάμωσή του, ώστε να έχουν τον χρόνο και τη δυνατότητα να προετοιμάσουν το έδαφος για τον διάδοχο – ενδεχομένως τον Τζέι Ντι Βανς.
– Θα παραμείνει όμως ενιαίος ο ετερόκλητος συνασπισμός του MAGA αν φύγει από τη μέση ο Τραμπ, που είναι η μοναδική συγκολλητική του ουσία;
– Είναι αλήθεια ότι το MAGA δεν είναι μία ενιαία οντότητα. Είναι διχασμένο μεταξύ των πολύ πλουσίων και των μεσαίων και φτωχότερων στρωμάτων, μεταξύ των Ευαγγελιστών και εκείνων που είναι εντελώς αδιάφοροι απέναντι στη θρησκεία… Είναι μία πολύ σύνθετη αντιπαράθεση, που θα κριθεί από το χρήμα και από την ικανότητα του χρήματος να διαμορφώνει τις απόψεις (της βάσης του κόμματος).
Τεχνοκρατία κατά δημοκρατίας
Μιλώντας για τους Αμερικανούς οπαδούς της αντιδημοκρατικής τεχνοκρατίας, όπως ο Κέρτις Γιάρβιν και ο Τιλ, η Ουρμπινάτι παρατηρεί ότι «είναι μία σέχτα μυημένων, δεν έχουν ευρύ κοινό. Αλλά, όπως όλες οι σέχτες, εκφράζουν κάτι που πλανάται στον αέρα. Το βασικό –το οποίο ο Τιλ έχει εκφράσει ευθέως– είναι η δυσαρέσκεια της άρχουσας τάξης με τη συνταγματική δημοκρατία και τους φραγμούς που θέτει στις δραστηριότητές της».
Σύμφωνα με το σκεπτικό των τεχνο-ολιγαρχών και των διανοουμένων που τους εκφράζουν, λέει, «για να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες για τους πειραματισμούς και τις φουτουριστικές τους φιλοδοξίες, πρέπει η πολιτική να απεγκλωβιστεί από τα συνταγματικά δεσμά και να αποτελέσει την έκφραση της ανώτερης νόησής τους. Μπορεί να ακούγεται τρελό –είναι τρελό– αλλά αυτό πιστεύουν: ότι οι παλιοί κανόνες του παιχνιδιού, με τα αντίβαρα και τη διάκριση των εξουσιών, καθιστούν τη δημοκρατία ανίκανη να ανοιχτεί προς το μέλλον και τις νέες δυνατότητες, με τα ρίσκα που αυτές συνεπάγονται».
– Αυτή η φιλοσοφία βρίσκεται στον πυρήνα των επιχειρημάτων όσων αντιτίθενται στην υποχρεωτική ρύθμιση της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης από το κράτος.
– Ναι, και τώρα διαφωνούν μεταξύ τους. Ο Ντάριο Αμοντέι (της Anthropic) μιλάει για την πιθανότητα καταστροφικών συνεπειών από την Τ.Ν. Ο Αριστοτέλης έλεγε ότι το τέλος ενός καθεστώτος σηματοδοτείται από τις διενέξεις μεταξύ των ελίτ.
Η Ουρμπινάτι κλείνει με ένα μήνυμα ελπίδας. Ο Αντι Μπέρναμ στη Βρετανία, λέει, «παρότι δεν είναι ριζοσπάστης, δείχνει ότι κάποια πράγματα μπορούν να αλλάξουν… Και στη Γαλλία δεν αποκλείω να αναχαιτιστεί η Δεξιά. Το παιχνίδι δεν είναι τελειωμένο, είναι ακόμη ανοιχτό».
Ο Αντι Μπέρναμ στη Βρετανία, παρότι δεν είναι ριζοσπάστης, δείχνει ότι κάποια πράγματα μπορούν να αλλάξουν… Και στη Γαλλία δεν αποκλείω να αναχαιτιστεί η Δεξιά. Το παιχνίδι δεν είναι τελειωμένο, είναι ακόμη ανοιχτό.
Το Columbia μετά τη συνθηκολόγηση
Στην περυσινή εκστρατεία της κυβέρνησης Τραμπ κατά των αμερικανικών πανεπιστημίων, το Columbia –επίκεντρο των διαδηλώσεων κατά του πολέμου του Ισραήλ στη Γάζα– ήταν βασικός στόχος. Ο διακανονισμός στον οποίο κατέληξαν οι δύο πλευρές τον Ιούλιο του 2025 ερμηνεύτηκε ευρέως ως συνθηκολόγηση.
– Δεκαπέντε μήνες αργότερα, πώς είναι η ζωή στο εμβληματικό νεοϋορκέζικο πανεπιστήμιο;
– Είμαστε σε μία φάση μετάβασης. Είναι πάντως δεδομένο ότι το αυτοδιοίκητο έχει υπονομευτεί, με την εμπλοκή της κυβέρνησης στις νέες προσλήψεις, στο ποιοι αλλοδαποί φοιτητές γίνονται δεκτοί κ.ο.κ. Αυτό δεν θα εξαλειφθεί τα επόμενα χρόνια. Υπάρχει λοιπόν αυτή η παρέμβαση – και δεν τη συζητάμε. Δεν είναι ότι δεν υπάρχει ελευθερία του λόγου. Αλλά όλοι μοιάζουν να ασκούν αυτολογοκρισία, χωρίς κάτι να επιβάλλεται ρητά. Αρκεί να σας πω το εξής: στο δικό μας τμήμα, των Πολιτικών Επιστημών, τους τελευταίους 20 μήνες, δεν έχουμε κάνει ούτε ένα σεμινάριο για τον τραμπισμό.