Πεζοδρόμηση, ευχή ή κατάρα;

Ενα από τα πιο ζωντανά σημεία του κέντρου της Αθήναςείναι σήμερα τo εμπορικό τρίγωνο της πόλης. Το σχηματίζει ένα δαιδαλώδες δίκτυο ακανόνιστων, μικρών δρόμων ανάμεσα στις πλατείες Συντάγματος, Μοναστηρακίου και Ομονοίας. Από το 2017, επί των ημερών του πρώην δημάρχου Γιώργου Καμίνη, πολλοί από αυτούς πεζοδρομήθηκαν με την ελπίδα να εδραιωθεί ένα νέο μοντέλο αστικής ανάπτυξης, που θα ισορροπεί ανάμεσα στην εμπορική –αλλά φθίνουσα– παράδοση της Αθήνας του 20ού αιώνα και στην ανάγκη να εκπροσωπηθούν ανερχόμενες οικονομικές δραστηριότητες –όπως οι τομείς της εστίασηςκαι της φιλοξενίας–, αλλά και δυναμικές επαγγελματικές ομάδες με ελάχιστη παρουσία στην περιοχή (αρχιτέκτονες, ντιζάινερ, καλλιτέχνες κ.ά.).

Δέκα χρόνια μετά

Σχεδόν μία δεκαετία και μία πανδημία μετά, η αρχική φιλοδοξία δικαιώθηκε μόνο εν μέρει. Σίγουρα οι πεζοδρομήσεις έδωσαν ζωή σε μια παρηκμασμένη ζώνη, με καταστήματα που είτε έκλειναν είτε φυτοζωούσαν εξαιτίας των σαρωτικών μεταβολών που έζησε το αθηναϊκό εμπόριο τις τελευταίες δεκαετίες. Οι παρεμβάσεις αναβάθμισαν τον δημόσιο χώρο και προσείλκυσαν το ενδιαφέρον επενδυτών από τις δύο βασικές «πλουτοπαραγωγικές» πηγές της τοπικής οικονομίας του κέντρου της Αθήνας: εστίαση και τουρισμό. Ωστόσο, τα παλιά καταστήματα συνέχισαν να κλείνουν με ακόμη ταχύτερους ρυθμούς.

Οι αλλαγές «τρέχουν» εκεί όπου υλοποιήθηκαν τα έργα ανάπλασης, στην καρδιά του εμπορικού τριγώνου, με επίκεντρο τον πεζοδρομημένο άξονα της οδού Βύσσης. Ο δρόμος, που κάποτε ήταν γνωστός για τα είδη κιγκαλερίας, σήμερα είναι ένα ευχάριστο πέρασμα για Αθηναίους και τουρίστες οι οποίοι απολαμβάνουν τον καφέ ή το φαγητό τους στα νέα καταστήματα εστίασης, που ανοίγουν το ένα πίσω από το άλλο. Συνήθως πρόκειται για σοβαρές επενδύσεις με κάποιο γαστρονομικό υπόβαθρο, για καφέ και wine bars, αλλά και για ξενοδοχεία, όπως το Blend Hotel στη συμβολή με την οδό Αιόλου. Μάλιστα, ο παππούς του επιχειρηματία που βρίσκεται πίσω από τη συγκεκριμένη επένδυση στο πρώην Μέγαρο Παυλίδη διατηρούσε κατάστημα με είδη κιγκαλερίας στην οδό Βύσσης. «Είχε φύγει χρόνια πριν ανοίξει το ξενοδοχείο», σημειώνει ο Πάρις Καλλιτσάντσης, ιδρυτής της Blend Development. «Οι πιο παραδοσιακές επιχειρήσεις κλείνουν γιατί ολοκληρώνουν έναν κύκλο ζωής που σχετίζεται με την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα της πόλης. Από αυτήν την άποψη, δεν πιστεύω πως η εστίαση διώχνει αυτές τις επιχειρήσεις. Η εστίαση έρχεται συνήθως να αναπληρώσει το κενό». Βρίσκω την ευκαιρία και ρωτάω τον Πάρι Καλλιτσάντση αν η έναρξη λειτουργίας του δικού τους ξενοδοχείου ήταν το σημείο καμπής για τη νέα εποχή της οδού Βύσσης. «Το ξενοδοχείο έφερε ζωή και ασφάλεια, ειδικά το βράδυ, αλλά η πεζοδρόμηση, νομίζω, ήταν ο πλέον καταλυτικός παράγοντας για να μεταφερθεί η “αύρα” της πλατείας Αγίας Ειρήνης και προς εμάς και να αναπτυχθεί η εστίαση».

Οι δύο όψεις

Ακριβώς αυτή η επισήμανση μας καλεί να σκεφτούμε σχετικά με τις δύο όψεις των πεζοδρομήσεων στην πόλη του 21ου αιώνα. Ενα βασικό πολεοδομικό εργαλείο αναβάθμισης της ποιότητας της αστικής ζωής εμφανίζεται σήμερα υπό αρκετά διαφορετικό πρίσμα, καθώς οι «κλασικές» πεζοδρομήσεις, ειδικά στα κέντρα των πόλεων, φαίνεται να ευνοούν ένα μονοδιάστατο μοντέλο ανάπτυξης, που βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην εστίαση και στον τουρισμό.

Οι πιο παραδοσιακές επιχειρήσεις κλείνουν γιατί ολοκληρώνουν έναν κύκλο ζωής που σχετίζεται με την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα της πόλης. Η εστίαση έρχεται συνήθως να αναπληρώσει το κενό. -Πάρις Καλλιτσάντσης, ιδρυτής της Blend Development

Η αρχιτέκτων Ελίνα Δάλλα υπήρξε υπεύθυνη του Προγράμματος Πιλοτικής Αναβάθμισης Εμπορικού Τριγώνου (2016-2019) του Δήμου Αθηναίων, που άλλαξε την εικόνα της περιοχής. «Η παραδοσιακή “πιάτσα” της κιγκαλερίας στην οδό Βύσσης είχε αρχίσει να αποδυναμώνεται πολύ πριν από το 2017. Οι καταναλωτικές συνήθειες είχαν ήδη αλλάξει ριζικά. Οι τοπικές αγορές των προαστίων (από το Μαρούσι και την Κηφισιά έως τη Γλυφάδα), σε συνδυασμό με την είσοδο των πολυεθνικών αλυσίδων DIY και οικιακού εξοπλισμού, κάλυπταν πλέον τις ανάγκες των πολιτών χωρίς να απαιτείται η παραδοσιακή «κάθοδος» στο κέντρο. Ετσι, το 2017, η Βύσσης διατηρούσε μεν ακόμη ορισμένα ιστορικά καταστήματα, μετρούσε όμως και πολυάριθμα ισόγεια κλειστά και εγκαταλελειμμένα». Η Ελίνα Δάλλα μας μεταφέρει μια κατάσταση άγνωστη στους πολλούς: «Στους ορόφους, η εικόνα ήταν αποκαλυπτική: χώροι με θέα στην Ακρόπολη, σε απόσταση αναπνοής από τα σημαντικότερα μνημεία της πόλης, χρησιμοποιούνταν ως αποθήκες, καθώς η παρατεταμένη απαξίωση του κέντρου είχε εκμηδενίσει τις τιμές των ενοικίων. Με βάση αυτά τα δεδομένα και την παγκόσμια τουριστική έκρηξη που ακολούθησε, η μετέπειτα στροφή της περιοχής προς τη φιλοξενία και την εστίαση ήταν νομοτελειακή».

Η αλήθεια είναι ότι το Πρόγραμμα Πιλοτικής Αναβάθμισης του Τριγώνου του Δήμου Αθηναίων έκανε μια προσπάθεια ελέγχου των χρήσεων και, με απόφαση του δημοτικού συμβουλίου, απαγόρευσε την έκδοση νέων αδειών καταστημάτων εστίασης στους πεζοδρόμους που υλοποιήθηκαν από το 2017, με στόχο να μπορέσουν να παραμείνουν οι παλιές χρήσεις στην περιοχή. Ομως, η επόμενη δημοτική αρχή δεν επανέφερε την απαγόρευση, ούτε το αρμόδιο υπουργείο ασχολήθηκε με τα θέματα χρήσεων στο κέντρο της Αθήνας. Τα αποτελέσματα αυτής της παράλειψης είναι περισσότερο από ορατά σήμερα. «Αντί για έναν ζωντανό αστικό ιστό, με ισόρροπη συνύπαρξη εμπορίου, κατοικίας και τουρισμού, οδηγηθήκαμε με ταχύτητα σε μια νέα μονοκαλλιέργεια», επισημαίνει η Ελίνα Δάλλα. «Η πολιτεία, αντί να θέσει εγκαίρως σαφείς κανόνες χρήσεων γης, εμφανίστηκε για άλλη μια φορά ανέτοιμη, τρέχοντας ασθμαίνουσα πίσω από τις εξελίξεις για να διαχειριστεί τις στρεβλώσεις – ή, πολύ συχνά, επιλέγοντας, όπως σε αυτή την περίπτωση, απλώς να μην κάνει τίποτα».

Με σχέδιο ή στην τύχη

Τελικά, «φταίνε» οι ίδιες οι πεζοδρομήσεις ή ο τρόπος με τον οποίο τις εφαρμόζουμε στην Ελλάδα; «Οι πεζοδρομήσεις μπορεί να έχουν θετικό ή αρνητικό πρόσημο, ανάλογα με το πώς θα λειτουργήσουν», σημειώνει η Ελληνίδα αρχιτέκτων. «Το “εργαλείο” της πεζοδρόμησης λειτουργεί συνδυαστικά, ενώ από μόνο του και αφημένο “στην τύχη” έχει το αποτέλεσμα που βλέπουμε, δηλαδή τη μονοκαλλιέργεια της εστίασης και των τουριστικών καταλυμάτων. Μια ολιστική αντιμετώπιση από τους εμπλεκόμενους φορείς, βάζοντας μέσα και τα μέσα μαζικής μεταφοράς, είναι απαραίτητη για την επιτυχία κάθε προσπάθειας “αναβάθμισης”, ώστε αυτή να μην καταλήξει όπως τη ζούμε σήμερα, δυστυχώς. Ο δημόσιος χώρος μηδενίστηκε από τη χρήση τραπεζοκαθισμάτων, οι λίγοι κάτοικοι που υπήρχαν εκδιώχθηκαν αντί να έρθουν και άλλοι, το ίδιο και τα καταστήματα κιγκαλερίας (έμειναν, νομίζω, μόνο όσα λειτουργούν σε ιδιόκτητα ακίνητα), και στην περιοχή κυκλοφορούν ως επί το πλείστον τουρίστες. Αυτή την “πεζοδρόμηση” σίγουρα δεν τη θέλουμε», καταλήγει η Ελίνα Δάλλα.

Διεθνώς, η συζήτηση έχει ανάψει για τα καλά, μακριά από τις μανιχαϊστικές αντιλήψεις περί «καλής» ή «κακής» πεζοδρόμησης. Από αύριο, 26 Οκτωβρίου, πεζοδρομείται ένα τμήμα της Οξφορντ Στριτ, μεταξύ Ορτσαρντ Στριτ και Γκρέιτ Πόρτλαντ Στριτ. Εδώ η πεζοδρόμηση αντιμετωπίζεται ξεκάθαρα ως εργαλείο οικονομικής αναζωογόνησης. Η δημοτική αρχή προσδοκά να βελτιώσει την εμπειρία των επισκεπτών και την ελκυστικότητα ενός εμπορικού δρόμου που ανταγωνίζεται τα μεγάλα εμπορικά κέντρα και το ηλεκτρονικό εμπόριο. Το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο η διατήρηση του εμπορίου, αλλά και το είδος του εμπορίου. Η Οξφορντ Στριτ έχει χάσει τα τελευταία χρόνια γνωστές εμπορικές αλυσίδες, ενώ σε ορισμένους κενούς χώρους έχουν ανοίξει καταστήματα με αμερικανικά γλυκά και θεματικά προϊόντα Harry Potter (σας θυμίζει κάτι;). Αλλά υπάρχει και η ακριβώς αντίθετη εικόνα: το 2025, κάτοικοι της Μονμάρτρης στο Παρίσι αντιτάχθηκαν σε σχέδιο εκτεταμένων πεζοδρομήσεων και περιορισμού της στάθμευσης σε 20 δρόμους, υποστηρίζοντας ότι η πολιτική αυτή κινδυνεύει να ενισχύσει μια ήδη έντονη τουριστική πίεση. Η δημοτική αρχή παρουσίασε το σχέδιο ως μέτρο περιορισμού της κυκλοφορίας. Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρέθηκαν η απώλεια παραδοσιακών καταστημάτων και η πίεση στην κατοικία.

Η απώλεια των παραδοσιακών εμπορικών δραστηριοτήτων δεν είναι μόνο οικονομικό ζήτημα. Είναι απώλεια πολιτισμού, ιστορίας και αυθεντικότητας. Και αυτό αφορά τόσο τους Ελληνες όσο και τους επισκέπτες. -Θάνος Τσαγγάρης, πρόεδρος του Εμπορικού Συλλόγου Αθηνών

Απέραντο μπαρ

«Η Αθήνα κινδυνεύει να γίνει ένα απέραντο μπαρ», κρούει τον κώδωνα του κινδύνου ο πρόεδρος του Εμπορικού Συλλόγου Αθηνών Θάνος Τσαγγάρης. «Δεν είμαστε αντίθετοι στις καφετέριες και στα εστιατόρια. Είμαστε αντίθετοι στην απουσία σχεδιασμού. Μια πόλη δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στα μπαρ και στα τραπεζοκαθίσματα. Εχουμε ζητήσει την πολεοδομική οργάνωση της αγοράς, με σαφείς κανόνες για τις χρήσεις των καταστημάτων και τη χωροθέτηση νέων δραστηριοτήτων. Δεν μπορεί η ανάπτυξη να γίνεται αποσπασματικά, χωρίς να εξετάζονται οι συνέπειες για τις γειτονιές και τις επιχειρήσεις. Οι πιάτσες μετακινούνται, οι περιοχές εγκαταλείπονται και τα καταστήματα κινδυνεύουν να μείνουν κενά και αναξιοποίητα. Η απώλεια των παραδοσιακών εμπορικών δραστηριοτήτων δεν είναι μόνο οικονομικό ζήτημα. Είναι απώλεια πολιτισμού, ιστορίας και αυθεντικότητας. Και αυτό αφορά τόσο τους Ελληνες όσο και τους επισκέπτες που θέλουν να γνωρίσουν μια ζωντανή, αυθεντική Αθήνα. Ο Δήμος Αθηναίων και η πολιτεία οφείλουν να αναλάβουν τις ευθύνες τους πριν η κατάσταση γίνει μη αναστρέψιμη», καταλήγει ο πρόεδρος του Εμπορικού Συλλόγου Αθηνών.