Σχεδόν το μισό πετρέλαιο που παράγεται παγκοσμίως προέρχεται πλέον από χώρες οι οποίες βρίσκονται στο επίκεντρο πολεμικών συγκρούσεων ή σοβαρών γεωπολιτικών αναταράξεων, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερα εύθραυστο περιβάλλον για την ενεργειακή ασφάλεια και τις τιμές των καυσίμων.
Σύμφωνα με υπολογισμούς του Reuters, χώρες που επηρεάζονται από τον πόλεμο στο Ιράν, τη σύγκρουση Ρωσίας – Ουκρανίας, την αστάθεια στη Λιβύη και τους περιορισμούς στις εξαγωγές πετρελαίου της Βενεζουέλας παρήγαν το 2025 περίπου 45 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί σε περισσότερο από το 43% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου.
Η εικόνα αποτυπώνει το μέγεθος του κινδύνου για μια αγορά που μέσα σε μόλις έξι μήνες έχει δει τις παραδοσιακές ενεργειακές διαδρομές της να ανατρέπονται, τα αποθέματα να μειώνονται και ένα σημαντικό τμήμα της παγκόσμιας δυναμικότητας διύλισης να τίθεται εκτός λειτουργίας.
Οι αμερικανικές και οι ισραηλινές επιθέσεις εναντίον του Ιράν πριν από έξι μήνες αποτέλεσαν, σύμφωνα με το Reuters, την αφετηρία αυτού που εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη κρίση προσφοράς πετρελαίου που έχει καταγραφεί, χωρίς να διαφαίνεται ακόμη σαφής διέξοδος.
Η τρέχουσα απώλεια πετρελαϊκής προσφοράς από τον Κόλπο εξακολουθεί να κυμαίνεται μεταξύ 5 και 7 εκατ. βαρελιών ημερησίως.
Την ίδια περίοδο, ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει προκαλέσει μειώσεις τόσο στην παραγωγή όσο και στη διύλιση πετρελαίου στη Ρωσία, με επιπτώσεις ακόμη και στο γειτονικό Καζακστάν. Στο ήδη επιβαρυμένο σκηνικό προστίθενται η συνεχιζόμενη αστάθεια στη Λιβύη και οι αμερικανικοί περιορισμοί στις εξαγωγές πετρελαίου της Βενεζουέλας από τις αρχές του έτους.
Δεν σημειώθηκαν όλες οι απώλειες προσφοράς ταυτόχρονα. Ωστόσο, η παράλληλη έκθεση τόσο πολλών μεγάλων παραγωγών σε στρατιωτικούς και πολιτικούς κινδύνους έχει περιορίσει σημαντικά τα περιθώρια ασφαλείας της αγοράς.
Στον Περσικό Κόλπο, η Σαουδική Αραβία έχει επιχειρήσει να αναδρομολογήσει μέρος των εξαγωγών της προς την Ερυθρά Θάλασσα, ενώ άλλοι παραγωγοί του Κόλπου χρησιμοποιούν εναλλακτικούς τρόπους για να μεταφέρουν φορτία έξω από τα Στενά του Ορμούζ.
Παρά τις προσπάθειες αυτές, αναλυτές εκτιμούν ότι η τρέχουσα απώλεια πετρελαϊκής προσφοράς από τον Κόλπο εξακολουθεί να κυμαίνεται μεταξύ 5 και 7 εκατ. βαρελιών ημερησίως.
Και οι εναλλακτικές διαδρομές, όμως, δεν είναι απαλλαγμένες από κινδύνους. Οι επιθέσεις που σημειώθηκαν τον Ιούλιο στην Ερυθρά Θάλασσα και κοντά στη Διώρυγα του Σουέζ υπενθύμισαν πόσο ευάλωτες παραμένουν οι βασικές θαλάσσιες αρτηρίες που συνδέουν τους παραγωγούς της Μέσης Ανατολής με την Ευρώπη και τις υπόλοιπες μεγάλες αγορές.
Η εξέλιξη έχει αυξήσει παράλληλα την εξάρτηση της διεθνούς αγοράς από την παραγωγή των ΗΠΑ, παρότι και η αμερικανική προσφορά έχει κατά περιόδους δεχθεί πλήγματα από ακραία καιρικά φαινόμενα.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην άντληση αργού πετρελαίου. Οι συγκρούσεις στον Κόλπο και στην Ουκρανία έχουν θέσει εκτός λειτουργίας περίπου το ένα δέκατο της παγκόσμιας διυλιστικής δυναμικότητας, εντείνοντας τις πιέσεις στην προσφορά βενζίνης και ντίζελ.
Η Ουκρανία έχει εξαπολύσει σειρά επιθέσεων εναντίον του ρωσικού δικτύου διυλιστηρίων, φθάνοντας ακόμη και σε εγκαταστάσεις στο Ομσκ, περίπου 2.700 χιλιόμετρα μακριά από τις περιοχές που βρίσκονται υπό ουκρανικό έλεγχο.
Η Ρωσία αντιμετωπίζει πλέον ελλείψεις καυσίμων στο εσωτερικό της και έχει προχωρήσει σε απαγόρευση εξαγωγών βενζίνης και ντίζελ, αφαιρώντας ακόμη περισσότερες ποσότητες από μια ήδη στενή διεθνή αγορά.
Οι επιπτώσεις έχουν πλέον ξεφύγει από τα στενά όρια της αγοράς ενέργειας. Η άνοδος των τιμών των καυσίμων αποτελεί σημαντικό παράγοντα ενίσχυσης του πληθωρισμού, πιέζοντας τις κεντρικές τράπεζες και διατηρώντας υψηλότερο το κόστος δανεισμού. Στις ΗΠΑ, οι τιμές του ντίζελ έχουν φθάσει σε επίπεδα-ρεκόρ, παρά το γεγονός ότι τα αμερικανικά διυλιστήρια λειτουργούν κοντά στα ανώτατα όρια της δυναμικότητάς τους.
Πρόκειται για μια εξέλιξη με άμεση συνέπεια και για την Ευρώπη, καθώς το ακριβότερο πετρέλαιο και κυρίως τα ακριβότερα διυλισμένα προϊόντα μεταφέρονται στην οικονομία μέσω του κόστους μεταφορών, της βιομηχανίας και τελικά των τιμών καταναλωτή.
Μέχρι σήμερα ένα μέρος του πλήγματος έχει απορροφηθεί από τα στρατηγικά αποθέματα. Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας έχει προχωρήσει σε αποδέσμευση πρωτοφανών ποσοτήτων από τα αποθέματα έκτακτης ανάγκης προκειμένου να περιορίσει τις συνέπειες της κρίσης προσφοράς.
Οι παρεμβάσεις αυτές, όμως, έχουν πλέον σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί, την ώρα που τα παγκόσμια εμπορικά αποθέματα συνεχίζουν να υποχωρούν.
Αυτό είναι και το πιο ανησυχητικό στοιχείο της σημερινής συγκυρίας: η παγκόσμια αγορά καλείται να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα πολεμικές συγκρούσεις σε βασικές πετρελαιοπαραγωγούς περιοχές, απώλειες δυναμικότητας διύλισης και περιορισμό των αποθεμάτων που μέχρι σήμερα λειτουργούσαν ως ανάχωμα στις ελλείψεις.
Εξι μήνες μετά την έναρξη της σύγκρουσης με το Ιράν, το ενεργειακό πρόβλημα δεν αφορά πλέον μόνο τα Στενά του Ορμούζ. Εχει εξελιχθεί σε παγκόσμιο δίκτυο κινδύνων, στο οποίο μια νέα διακοπή παραγωγής, ένα πλήγμα σε διυλιστήριο ή μια διαταραχή σε κρίσιμη θαλάσσια οδό μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερες συνέπειες από ό,τι σε προηγούμενες πετρελαϊκές κρίσεις.