Φόρτωση Text-to-Speech…
Το πρώτο αντικείμενο που «έσωσε» ο Νίκος Δεδόπουλος ήταν όταν ήταν ακόμη παιδί. Η γιαγιά του ετοιμαζόταν να πουλήσει για πέντε δραχμές ένα χάλκινο γουδί και μια ξιφολόγχη, οικογενειακά κειμήλια του παππού του. Χωρίς δεύτερη σκέψη, έτρεξε στον πατέρα του, ζήτησε τα διπλάσια χρήματα και τα αγόρασε πίσω. Η ιστορία αυτή ήταν η αρχή μιας μεγάλης διαδρομής που συνεχίζεται και σήμερα.
Σχεδόν έξι δεκαετίες αργότερα, ο 67χρονος συλλέκτης έχει καταφέρει να συγκεντρώσει περισσότερα από 4.000 αντικείμενα και χιλιάδες φωτογραφίες από τον Πλάτανο και τη γύρω περιοχή, συμβάλλοντας καθοριστικά στη δημιουργία ενός ζωντανού αρχείου της ιστορίας του ορεινού χωριού της Ναυπακτίας.
«Απέκτησα αυτό το “μικρόβιο” από μικρό παιδί. Μάζευα και μαζεύω ακόμη. Ο,τι βρω και ξέρω ότι έχει αξία για την ιστορία του Πλατάνου, θα το φέρω εδώ. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να μη χαθεί η μνήμη του αντικειμένου», λέει στην «Κ».
Συναντήσαμε τον Νίκο Δεδόπουλο στο Λαογραφικό Μουσείο, στο κέντρο του Πλατάνου, που βρίσκεται περίπου 50 χλμ. μακριά από τη Ναύπακτο, σε υψόμετρο 875 μέτρων. Ο ίδιος μας ξενάγησε στη μεγάλη συλλογή που ανήκει στον τοπικό Εξωραϊστικό και Τουριστικό Σύλλογο, αλλά φέρει σε μεγάλο βαθμό την προσωπική του σφραγίδα.
«Ακόμη και σήμερα, αν μάθω ότι υπάρχει κάπου ένα αντικείμενο που αξίζει να σωθεί, θα πάω να το πάρω»
Στα μικρά δωμάτια του μουσείου, οι προθήκες είναι γεμάτες από παλιά βιβλία, έγγραφα, ενδυμασίες, εργαλεία, όπλα, φωτογραφίες και αντικείμενα της καθημερινής ζωής που χρονολογούνται από τον 17ο αιώνα έως και τα τέλη του 20ού. Καθώς περνά από τα εκθέματα, στέκεται μπροστά από κάθε αντικείμενο με τον ίδιο ενθουσιασμό και με μια συγκρατημένη περηφάνια. Θυμάται με κάθε λεπτομέρεια πού το βρήκε, σε ποιο σπίτι ανήκε, πώς σώθηκε και ποια ιστορία κρύβει.
«Πήγαινα σε παλιά σπίτια που είχαν εγκαταλειφθεί. Εβρισκα χαλκώματα, εργαλεία, όπλα, βιβλία, κασέλες. Αλλες φορές μου τα έδιναν οι ίδιοι οι συγχωριανοί μου και άλλες φορές τα έβρισκα πριν καταλήξουν στα σκουπίδια. Ακόμη και σήμερα, αν μάθω ότι υπάρχει κάπου ένα αντικείμενο που αξίζει να σωθεί, θα πάω να το πάρω», αναφέρει.
Ιστορία που σώθηκε από τη χωματερή
Θυμάται ακόμη τη μέρα που πέρασε έξω από τη χωματερή της Ναυπάκτου και είδε, όπως λέει, πεταμένα παλιά έγγραφα που ανήκαν στη Μητρόπολη.
«Ενας παλαιότερος μητροπολίτης άδειαζε τα υπόγεια της εκκλησίας και πέταγε τα έγγραφα για να χρησιμοποιήσει τον χώρο. Περνώντας από τη χωματερή, πρόλαβα περίπου οκτώ δεμάτια, με αρχεία από το 1600 μέχρι το 1950. Μέσα σε αυτά βρήκα στοιχεία που επιβεβαίωναν γεγονότα τα οποία μέχρι τότε κυκλοφορούσαν μόνο ως προφορικές ιστορίες. Ανάμεσά τους ήταν και το επιτίμιο, δηλαδή η εκκλησιαστική ποινή για τη δολοφονία του δημάρχου Σισμάνη το 1871. Μέχρι τότε γνωρίζαμε ότι είχε σκοτωθεί έξω από τον Πλάτανο, ενώ αυτό, σύμφωνα με τα έγγραφα, συνέβη μέσα στο χωριό», αφηγείται.
«Τα είχα μαζέψει γιατί μου άρεσαν, αλλά δεν ήξερα τι ήταν. Μια μέρα πήγα στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα για να επισκεφθώ την έκθεση αργυροχρυσοχοΐας. Εκεί μπροστά μου είδα τα ίδια αντικείμενα και έμαθα ότι επρόκειτο για μήτρες κατασκευής κοσμημάτων»
Για τον Νίκο Δεδόπουλο, κάθε εύρημα ήταν και η αφορμή για να ανακαλύψει μια ακόμη άγνωστη πτυχή της ιστορίας του Πλατάνου. Μπροστά σε μια προθήκη με χάλκινα αντικείμενα θυμάται μια επίσκεψή του στο Μουσείο Μπενάκη, η οποία, όπως λέει, τον βοήθησε να καταλάβει την πραγματική αξία όσων είχε ήδη συγκεντρώσει.
«Τα είχα μαζέψει γιατί μου άρεσαν, αλλά δεν ήξερα τι ήταν. Μια μέρα πήγα στο Μουσείο Μπενάκη στην Αθήνα για να επισκεφθώ την έκθεση αργυροχρυσοχοΐας. Εκεί μπροστά μου είδα τα ίδια αντικείμενα και έμαθα ότι επρόκειτο για μήτρες κατασκευής κοσμημάτων. Γύρισα σπίτι, άρχισα να ψάχνω ξανά όσα είχα κρατήσει και βρήκα ότι η συλλογή μας έχει περίπου 60 με 70 τέτοια αντικείμενα», λέει.
Ανάμεσα στα τεκμήρια που έχουν διασωθεί, υπάρχει κι ένα συμβόλαιο του 1842, υπογεγραμμένο από τρεις Πλατανιώτες αργυροχρυσοχόους, μια ακόμη ένδειξη της ακμής που γνώρισε κάποτε το χωριό.
Οι μετανάστες στη Βλαχία του 18ουαιώνα
Ανάμεσα στους στενούς διαδρόμους του μουσείου, ξετυλίγεται μία ακόμη σημαντική ιστορία του ορεινού χωριού. Η μετανάστευση των Πλατανιωτών στη Βλαχία ξεκίνησε ήδη από τον 18οαιώνα και άφησε έντονο αποτύπωμα στην οικονομική και κοινωνική ζωή του τόπου.
«Υπάρχει ένα συμβόλαιο του 1762 μέσω του οποίου μια γυναίκα από τον Πλάτανο πουλάει την περιουσία της γιατί, όπως γράφει, τα παιδιά της βρίσκονται στη Βλαχία και χρειάζεται τα χρήματα», αναφέρει.
Σε μια άλλη προθήκη φυλάσσονται νυχτικά που, όπως εξηγεί, έφερναν ως δώρα στις συζύγους τους οι Πλατανιώτες που επέστρεφαν από τη Ρουμανία. Η ιστορία αυτή συνδέεται, σύμφωνα με τον ίδιο, και με την ολοκλήρωση της εκκλησίας του Αγίου Νικολάου.
«Δύο νέοι που έφευγαν για τη Βλαχία πήγαν πρώτα στην παλιά εκκλησία του Αγίου Νικολάου και υποσχέθηκαν πως, αν αποκτούσαν περιουσία, θα έκαναν τον άγιο “συνέταιρό” τους. Οταν επέστρεψαν, τήρησαν την υπόσχεσή τους. Ολοκλήρωσαν τη νέα εκκλησία, τοποθέτησαν το 1886 ένα υπερσύγχρονο για την εποχή του ρολόι που λειτουργεί μέχρι σήμερα και, με τα χρήματα που περίσσεψαν, έχτισαν το διδακτήριο του χωριού. Οι δυο τους ακολούθησαν, όπως λέγεται, τη ρήση του Κοσμά του Αιτωλού πως είναι προτιμότερο να χτίσεις ένα σχολείο παρά δέκα εκκλησίες».
Το ψήφισμα των Πλατανιωτών για δωρεάν παιδεία
Λίγα βήματα πιο πέρα, σταματάμε μπροστά σε δύο παλιά ξύλινα θρανία. «Σε αυτά μεγαλώσαμε», λέει ο Δεδόπουλος. Είναι τα θρανία του Δημοτικού και του Γυμνασίου του Πλατάνου, στα οποία κάθισε και ο ίδιος ως μαθητής.
«Οι Πλατανιώτες έδιναν πάντοτε μεγάλη σημασία στα γράμματα. Ηδη από το 1600 είχαν φέρει δάσκαλο από την Ιθάκη για να μάθει γράμματα στα παιδιά του χωριού. Είναι ενδεικτικό ότι το 1911 ο δήμος έστειλε ψήφισμα στη Βουλή ζητώντας δωρεάν παιδεία», προσθέτει, καθώς μας δείχνει το σχετικό ψήφισμα.
Η ξενάγηση συνεχίζεται μπροστά από έναν τοίχο γεμάτο ασπρόμαυρες φωτογραφίες. Ο Νίκος Δεδόπουλος αναγνωρίζει πρόσωπα, οικογένειες, γάμους και πανηγύρια. Πρόκειται για ένα μικρό μέρος ενός ευρύτερου αρχείου, αφού στους φακέλους και σκληρούς δίσκους της συλλογής του Μουσείου φυλάσσονται περισσότερες από 400.000 φωτογραφίες από το χωριό και τη γύρω περιοχή. Πολλές από αυτές προέρχονται από το αρχείο του πρωτοπόρου φωτογράφου της εποχής, Ιωάννη Ξυθάλη, με καταγωγή από το Αγρίνιο.
«Ερχόταν στα μέρη μας κάθε χρόνο από την 1η Μαΐου μέχρι το τέλος Οκτωβρίου. Ο κόσμος τότε ήταν πολύς, υπήρχαν παραθεριστές από το Αγρίνιο και το Μεσολόγγι. Πολλές από αυτές τις φωτογραφίες είναι πραγματικά έργα τέχνης», λέει.
Ο Καραϊσκάκης, οι Εξοδίτες και οι Ροντηραίοι
Από τις ιστορίες που αφηγείται με μεγαλύτερη ζωντάνια είναι εκείνες που συνδέουν τον Πλάτανο με πρόσωπα και γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Βγαίνοντας από το μουσείο, δείχνει προς το συγκρότημα των Ροντηρέικων.
«Ο Γεώργιος Καραϊσκάκης έμεινε στον Πλάτανο το 1825 και το 1826. Οι γιατροί τού είχαν συστήσει να βρίσκεται σε τόπο με ξηρό κλίμα λόγω της φυματίωσης, όμως εδώ είχε και δικούς του ανθρώπους. Πολλοί Πλατανιώτες, ιδιαίτερα από την οικογένεια των Ροντηραίων, βρίσκονταν στο πλευρό του», λέει, σημειώνοντας ωστόσο ότι το ίδιο το σπίτι στο οποίο φιλοξενούνταν ο Καραϊσκάκης στον Πλάτανο δεν έχει διασωθεί. Η ιστορία, όμως, είναι γνωστή.
«Μετά την Εξοδο του Μεσολογγίου, οι Εξοδίτες που κατευθύνονταν προς το Ναύπλιο πέρασαν από τον Πλάτανο, γνωρίζοντας ότι εκεί βρισκόταν ο Καραϊσκάκης. Εμειναν στο χωριό μας τέσσερις ημέρες. Ο Καραϊσκάκης είχε ήδη στείλει ανθρώπους στη γέφυρα της Αρτοτίβας για να τους μετρήσουν, ώστε να προετοιμαστεί το χωριό και να μπορέσει να τους φιλοξενήσει», αφηγείται.
«Οι Ροντηραίοι εγκαταστάθηκαν στον Πλάτανο μετά την Αλωση. Ενας από αυτούς ήταν ο Σακελλάρης Ροντήρης, που συνέβαλε στη διάδοση των σκοπών της Φιλικής Εταιρείας»
Ο ίδιος στέκεται στην ιστορία της οικογένειας των Ροντηραίων, που σύμφωνα με τον Δεδόπουλο, έχει τις ρίζες της στην Κωνσταντινούπολη του 15ου αιώνα. Από τη σημαντική αυτή οικογένεια του Πλατάνου, καταγόταν και ο σπουδαίος σκηνοθέτης Δημήτρης Ροντήρης.
«Οι Ροντηραίοι εγκαταστάθηκαν στον Πλάτανο μετά την Αλωση. Ενας από αυτούς ήταν ο Σακελλάρης Ροντήρης, που συνέβαλε στη διάδοση των σκοπών της Φιλικής Εταιρείας. Και ο πρώτος Ελληνας που μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία ήταν επίσης Πλατανιώτης. Ηταν ο δάσκαλος Παναγιώτης Κολοτούρος, στο Βουκουρέστι», λέει.
Στις ιστορίες του βρίσκει θέση και μία ακόμη ιστορική επίσκεψη στο χωριό του Πλατάνου. Στις 3 Μαΐου 1838, ο βασιλιάς Οθωνας και η βασίλισσα Αμαλία πέρασαν από εκεί και φιλοξενήθηκαν στο σπίτι ενός τότε βουλευτή της περιοχής.
«Ο Οθωνας πρόσφερε τότε 500 δραχμές για εκκλησιαστικούς σκοπούς», λέει.
Η δωρεά του γιατρού Δημητρακόπουλου
Η συλλογή που δημιούργησε ο Νίκος Δεδόπουλος βρήκε τη μόνιμη στέγη της στο κέντρο του χωριού, τον Μάιο του 1988, όταν ο γιατρός Αριστείδης Δημητρακόπουλος δώρισε το κτίριο στον Εξωραϊστικό και Τουριστικό Σύλλογο Πλατάνου, ώστε να αξιοποιηθεί ως πολιτιστικός χώρος. Από τότε, εκατοντάδες αντικείμενα και τεκμήρια της ιστορίας του χωριού βρήκαν τη θέση τους στο μικρό λαογραφικό μουσείο, ενώ όσα δεν χωρούν σε αυτό φυλάσσονται σήμερα σε έναν δεύτερο χώρο που διατηρεί ο ίδιος στον Πλάτανο.
Η μεγαλύτερη αγωνία του 67χρονου Πλατανιώτη είναι η προσπάθεια αυτή να έχει συνέχεια. Θέλει όσα φρόντισε να διασωθούν μέσα στα χρόνια να περάσουν άφθαρτα και στις επόμενες γενιές.
«Εχω πέντε παιδιά και εύχομαι έστω κι ένα από αυτά να συνεχίσει αυτή την προσπάθεια. Να κρατήσει ζωντανή τη μνήμη του τόπου μας», λέει λίγο πριν τον αποχαιρετήσουμε.