Γράφτηκαν ήδη πολλά για την εξαίρετη προσωπικότητα και το σπουδαίο έργο του Στέφανου Μάνου και πρέπει να συγκεντρωθώ στα εντελώς προσωπικά για να αποφύγω τις επαναλήψεις. Να θυμηθώ το δωμάτιο στο υπόγειο του σπιτιού του, όπου ήταν σε μικρογραφία εγκατεστημένο και λειτουργούσε ολόκληρο το σύστημα των ελβετικών σιδηροδρόμων. Να μνημονεύσω το δικό του μοναδικό γαλακτομπούρεκο που σηκωνόταν πρωί πρωί ανήμερα το Πάσχα για να το φτιάξει με τα χέρια του και να το απολαύσουν ζεστό στον Μαραθώνα οι φίλοι μας το μεσημέρι.
Το ίδιο με τα δικά του κουλουράκια που συνόδευαν μέχρι πρόσφατα τον καφέ, τη συζήτηση και τον πολιτικό προβληματισμό στο καθιστικό του. Το θεματολόγιο άλλαζε ανάλογα με την παριστάμενη συντροφιά. Με άλλους η αναθεώρηση του Συντάγματος, με άλλον οι υδρογονάνθρακες νοτίως της Κρήτης, άλλοτε ο ενεργειακός σχεδιασμός και άλλοτε το ΙΟΒΕ και η οικονομική κριτική που κατά τη γνώμη του οφείλει να ασκεί.
Το νέφος αιθαλομίχλης – Ο όρος «νέφος αιθαλομίχλης», που συντομεύθηκε σε σκέτο «νέφος» και απασχόλησε πολύ τους Αθηναίους τις προηγούμενες δεκαετίες, δεν περιέχεται στα συγγράμματα των αρχαίων συγγραφέων, αλλά ήταν διατύπωση του Στέφανου Μάνου, που μεταφέρθηκε για πρώτη φορά το 1979 στα πρωτοσέλιδα των εφημερίδων.
Να θυμηθώ ότι ο όρος «νέφος αιθαλομίχλης», που συντομεύθηκε σε σκέτο «νέφος» και απασχόλησε πολύ τους Αθηναίους τις προηγούμενες δεκαετίες, δεν περιέχεται στα συγγράμματα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων, αλλά ήταν διατύπωση του Στέφανου Μάνου, που μεταφέρθηκε για πρώτη φορά το 1979 στα πρωτοσέλιδα των αθηναϊκών εφημερίδων.
Να διερωτηθώ, πάλι, αν είναι αλήθεια ότι ο Μάνος έχασε το 1981 την εκλογή του ως βουλευτή Α΄ Αθηνών επειδή ως αρμόδιος υπουργός είχε υποστηρίξει τις αυξήσεις στα τιμολόγια του ηλεκτρικού, αυξήσεις που σήμερα θα θεωρούσαμε χάδι.
Αγαπούσε πολύ την Ηπειρο, όπου οι ντόπιοι τον δέχονταν πάντα με έκδηλη εκτίμηση, αν και ποτέ δεν είχαν τη δυνατότητα να τον ψηφίσουν. Εκεί εγκαινιάσαμε μαζί το υδροηλεκτρικό στο Πουρνάρι της Αρτας και ακολούθησε ένα αξέχαστο γεύμα με γαρίδες στην ψαροταβέρνα του Πατέντα στην Κορωνησία. Ηταν προσωπική ανακάλυψη του Μάνου η μακαρονάδα με άσπρες τρούφες που προσφερόταν σε ωραίο χωριό στο Ζαγόρι. Ο σεβασμός στις μειονότητες και το ανοικτό πνεύμα του τον οδήγησαν τρεις χρονιές στην εβραϊκή γιορτή του Γιομ Κιπούρ στη Συναγωγή στα Γιάννενα, για να τιμήσει την εκεί κοινότητα και τον τότε δήμαρχο της πόλης, τον αείμνηστο Μωυσή Ελισάφ.
Η ατάκα για το μετρό
Γράφτηκαν ασφαλώς πολλά για τη συμβολή του στη δημιουργία του μετρό της Αθήνας, αλλά εδώ έχω το προνόμιο να γράψω κάτι που δεν θα αποτελέσει επανάληψη. Για την ακρίβεια, δεν χρειάζεται να γράψω αλλά να επαναλάβω λόγια που είπε ο τότε εκπρόσωπος στην Αθήνα της 16ης Διεύθυνσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, πολλά χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 2004, σε εκδήλωση στο Ινστιτούτο Management Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης:
«Εκείνη την περίοδο», είπε ο Ευρωπαίος αξιωματούχος, «υπήρχε μια κλασική αντίληψη που κυκλοφορούσε διεθνώς, ότι για να γίνει ένα μεγάλο έργο σε μια χώρα όπου δεν υπάρχει σχετική τεχνογνωσία και δεν υπάρχουν λεφτά, τι κάνεις; Παίρνεις ένα container, βάζεις μέσα τα λεφτά, βάζεις τους μηχανικούς, τα σχεδιαστήρια, τα κομπιούτερ –υπερβάλλω λίγο, αλλά κάπως έτσι είναι– και τα στέλνεις στη μακρινή χώρα. Κάνουν το έργο, ξαναμπαίνουν όλα στο container και γυρίζουν πίσω. Μένει το έργο και ουδεμία εμπειρία στον τόπο.
»Η ιδέα για το μετρό της Αθήνας του κ. Μάνου (τότε υπουργού ΠΕΧΩΔΕ) και του κ. Μωυσή (τότε προέδρου της «Αττικό Μετρό») ήταν διαφορετική. Να προσλάβουμε ξένη εταιρεία με εξειδίκευση στο αντικείμενο, με την εντολή να επιλέξει με δική της ευθύνη από την ελληνική και τη διεθνή αγορά, από τον γενικό διευθυντή και κάτω, όλο το στελεχικό δυναμικό που απαιτείται για να φέρει εις πέρας το έργο της η “Αττικό Μετρό”, αλλά τα στελέχη αυτά να γίνονται υπάλληλοι της ελληνικής εταιρείας.
Κύριε υπουργέ, κύριε διοικητά -Αν και είχαμε πάει στο ίδιο σχολείο, για αρκετά χρόνια ήμασταν με το «Κύριε υπουργέ» και «Κύριε διοικητά». Χρειάστηκε να έρθει το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία για να βρεθούμε στο σπίτι του Δεκέμβριο στη γιορτή του, όταν με πλησίασε με ένα ποτήρι κρασί και μου είπε: «Εχω μια πρόταση: Να σε λέω Ραφαήλ και να με λες Στέφανο».
Στην αρχή ο βασικός κορμός των στελεχών θα είναι έμπειροι αλλοδαποί, αλλά η ξένη εταιρεία θα έχει οικονομική επιβράβευση κάθε φορά που αναπτύσσεται ένας Ελληνας ειδικός ικανός για να αντικαταστήσει έναν ξένο. Η τεχνογνωσία που θα μεταφερθεί θα ανήκει έτσι στην ελληνική εταιρεία. Και πράγματι, σιγά σιγά οι ξένοι έφυγαν, αφού είχαν πλέον δημιουργήσει κατάλληλα στελέχη από την ντόπια αγορά για να μπορέσουν να τους αντικαταστήσουν.
»Αυτό το ιδιαίτερα ενδιαφέρον σενάριο, το οποίο εμείς από την κοινότητα αργότερα εισηγηθήκαμε και για άλλα έργα, οδήγησε στο να έχουμε σήμερα στην Ελλάδα όχι μόνο μετρό, αλλά και τεχνογνωσία, ενώ στην άλλη περίπτωση δεν θα είχαμε, διότι η τεχνογνωσία θα είχε φύγει μαζί με το cοntaίner».
Αν και είχαμε πάει στο ίδιο σχολείο και είχαμε πολλούς κοινούς φίλους, η πρώτη μου γνωριμία με τον Στέφανο ήταν υπηρεσιακή, εκείνος υπουργός Βιομηχανίας και Ενέργειας, εγώ στο τιμόνι της ΔΕΗ. Ετσι, για αρκετά χρόνια ήμασταν με το «Κύριε υπουργέ» και «Κύριε διοικητά». Χρειάστηκε να έρθει το ΠΑΣΟΚ στην εξουσία για να βρεθούμε στο σπίτι του Δεκέμβριο στη γιορτή του, όταν με πλησίασε με ένα ποτήρι κρασί στο χέρι και μου είπε: «Εχω μια πρόταση: Να σε λέω Ραφαήλ και να με λες Στέφανο».
Θα μου λείψεις πολύ, Στέφανε.
*Ο κ. Ραφαήλ Μωυσής είναι επίτιμος πρόεδρος του ΙΟΒΕ.