Γνώρισα τον Στέφανο την εποχή της έκλειψής του. Τον παρακολουθούσα πάντα, από την εποχή της πολιτικής ακμής του, από μακριά. Ηρθαμε κοντά στην περίοδο της «εξορίας» του από το πολιτικό σύστημα, όταν συμμετείχα στις προσπάθειες να φτιαχτεί ένας νέος μεταρρυθμιστικός πόλος υπό την ηγεσία του, με τους Φιλελεύθερους και αργότερα με τη Δράση.
Θυμάμαι, ανάμεσα σε άλλα πολλά, δύο πράγματα που μου είχε πει. Το πρώτο, ότι η αξία της πολιτικής είναι να θεραπεύει τα βάσανα των αδυνάμων, οι ισχυροί έχουν τον τρόπο τους να θεραπεύουν τα δικά τους. Το δεύτερο, να θυμάμαι ότι στις περιπτώσεις σύγκρουσης οικονομικών συμφερόντων με την πολιτική εξουσία ο ισχυρός είναι η πολιτική εξουσία.
Ο Στέφανος Μάνος ήταν μια ιδιότυπη, σπάνια περίπτωση πολιτικού. Ξεκίνησε ως μέλος της επιχειρηματικής ελίτ, για να μπει στην πολιτική με την παρότρυνση ενός άλλου μεγάλου, του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Με πάθος για τον εκσυγχρονισμό της Ελλάδας, με ισχυρές και πρωτότυπες ιδέες, πρακτικό τεχνοκρατικό μυαλό, ασυγκίνητος στο λεγόμενο «πολιτικό κόστος», μπόρεσε να αφήσει τη σφραγίδα του σε πλήθος έργων και μεταρρυθμίσεων που έχουν σήμερα βελτιώσει τη ζωή μας, στο σύντομο διάστημα που ήταν υπουργός, το 1977-1981, αλλά και το 1990-1993, όταν ένας ακόμη ισχυρός, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, τον εμπιστεύθηκε. Οι μεταρρυθμίσεις στην πολεοδόμηση και στη χωροταξία, μεγάλα έργα όπως η Αττική Οδός, το μετρό της Αθήνας, το αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος», η γέφυρα Ρίου – Αντιρρίου και πολλά άλλα φέρουν τη σφραγίδα του στον σχεδιασμό και μερικές φορές και στην υλοποίηση αυτήν τη σύντομη περίοδο που του δόθηκε η ευκαιρία να διοικήσει.
Hταν ένας φιλελεύθερος μέχρι το μεδούλι. Τον δυσφημούσαν σαν «νεοφιλελεύθερο», ότι δηλαδή τον απασχολούσε μόνο η οικονομική πλευρά των πραγμάτων, αλλά δεν ήταν έτσι. Οι νομοθεσίες του για τη χωροταξία, η μάχη ενάντια στην αυθαίρετη δόμηση, η προστασία ορεινών οικισμών και όγκων, όπως ο Υμηττός, δείχνουν έναν πρωτοπόρο της πράσινης και βιώσιμης ανάπτυξης. Παράλληλα, ιδίως στα χρόνια της πολιτικής του «εξορίας», έδειξε μεγάλη ευαισθησία για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, καθώς και για μια ευέλικτη μεταναστευτική πολιτική.
Ωστόσο, για ένα ελεύθερο πνεύμα όπως ο Μάνος δεν ήταν ζουρλομανδύας η ιδεολογία. Αυτό που θα κρατήσουμε από τον Στέφανο Μάνο είναι η πολιτική συμπεριφορά του. Μια πολιτική συμπεριφορά στον αντίποδα όσων μας έχουν συνηθίσει οι περισσότεροι πολιτικοί.
Ο Στέφανος Μάνος πίστευε στην αξία της αλήθειας. Δεν χάιδευε αυτιά αν η αλήθεια αυτή ήταν πικρή, μπορούσε να τη μεταδώσει με χαρακτηριστική ωμότητα. Γι’ αυτό στηλιτεύθηκε ως «ανάλγητος». Επίσης πίστευε ότι οι πολιτικοί πρέπει να βλέπουν μακρύτερα, τα μηνύματα μελλοντικών καιρών, και να προετοιμάζουν την κοινή γνώμη για τα επερχόμενα. Hταν ένας άνθρωπος που ήθελε να πείθει, η πολιτική είχε παιδευτικό χαρακτήρα κατά τη γνώμη του, και η λογική με επιχειρήματα ήταν ο τρόπος με τον οποίο ήθελε να γίνεται η επικοινωνία με τους πολίτες. Απεχθανόταν το ρουσφέτι, τη διαφθορά σε όλα τα επίπεδα, χαμηλά ή υψηλά, τις «εξυπηρετήσεις» παντός είδους. Τα προβλήματα που καλείτο να αντιμετωπίσει έπρεπε να λύνονται με ταχύτητα, ορθολογισμό, με ανάλυση αριθμών και στοιχείων (το να μετράμε πριν αποφασίζουμε ήταν μία από τις σταθερές του), με ανοιχτό πνεύμα, παρακολουθώντας τα καλά παραδείγματα από άλλες χώρες στο εξωτερικό.
Δεν υπολόγιζε αντιδράσεις και πολιτικό κόστος. Ούτε παρεμβάσεις «άνωθεν». Σταθερά του ήταν το γενικό καλό και ο πολίτης. Το σύνθημα της Δράσης «πολίτες και όχι πελάτες» τον αντιπροσώπευε απολύτως, ένας κήρυκας της Κοινωνίας των Πολιτών. Απεχθανόταν τις οργανωμένες συντεχνίες, είτε επαγγελματικές είτε τοπικιστικές.
Εμπιστευόταν ανθρώπους πάντα με αξιοκρατικά κριτήρια, αδιαφορώντας για το πολιτικό τους χρώμα ή παρελθόν. Η έμφασή του και ο κριτής των πάντων ήταν το αποτέλεσμα.
Ηταν ένας πατριώτης ο οποίος πίστευε στον στόχο μιας ισχυρής Ελλάδας, που για να επιτευχθεί έπρεπε να εξορθολογιστεί το κράτος και να κοπούν οι μη παραγωγικές σπατάλες του έτσι ώστε να αυξηθούν οι επενδύσεις και η κοινωνική ευημερία.
Oλα αυτά είναι στον αντίποδα των διαφόρων αποχρώσεων του λαϊκισμού που γνωρίζουμε τόσο καλά να αγαπάμε. Παρ’ όλα αυτά, μπόρεσε να ξεδιπλώσει τις διοικητικές αρετές του επειδή τον εμπιστεύθηκαν και τον πίστεψαν δύο διαδοχι-κοί ισχυροί.
Ο Στέφανος Μάνος περνάει πια στην Ιστορία. Ας κρατήσουμε από αυτόν, εκτός από τα έργα του, και τη μοναδική και σπάνια πολιτική συμπεριφορά του. Με την ελπίδα κάποιοι, σημερινοί ή αυριανοί, ικανοί πολιτικοί να τη συνεχίσουν και να την αναπαραγάγουν. Και να έχουν την ευκαιρία, ή την τύχη, να διοικήσουν όπως αυτός. Θα είναι τύχη αγαθή για την Ελλάδα.
Στέφανε, Captain, oh my Captain, αντίο.
*Ο κ. Αριστοτέλης Αϊβαλιώτης είναι πρώην γενικός γραμματέας Ενέργειας, ιδρυτικό στέλεχος της Δράσης.