Φόρτωση Text-to-Speech…
Είναι η «Οδύσσεια» μια ιστορία του υπερφυσικού και του αλλόκοτου; Ναι, μεταξύ των άλλων, είναι και μια ιστορία μαγισσών, μεταμορφώσεων, θεϊκών παρεμβάσεων, τεράτων, γιγάντων και εξωτικών, αιθέριων πλασμάτων και βέβαια, είναι μια ιστορία που περιλαμβάνει ένα ταξίδι στον κόσμο των νεκρών.
Ο υπερφυσικός τρόμος είναι κοντά μας από τις απαρχές της λογοτεχνίας: από τον Ομηρο έως τον Δάντη και τον Σαίξπηρ, από τους Γκριμ και τον Ουόλτερ Σκοτ έως τον Χόθορν και τον Πόε, έως τον Κάφκα, τη Δάφνη ντι Μοριέ και τόσες άλλες και άλλους συγγραφείς, το παράδοξο και το αλλόκοτο δεν μας άφησε ποτέ.
Τους τελευταίους μήνες κυκλοφόρησαν μερικοί πολύ ενδιαφέροντες τίτλοι που, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, φέρουν τέτοιες ατμόσφαιρες. Ξεχωρίσαμε μερικούς και σας τους προτείνουμε.
SHERIDAN LE FANU
Ο μυστηριώδης ένοικοςκαι άλλες ιστορίες
ανθολόγηση – μτφρ.: Γιώργος Θάνος
εκδ. Printa, σελ. 304
Ο Ιρλανδός Λε Φανού (1814-1873) ήταν ένας άλλος μεγάλος μετρ της λογοτεχνίας τρόμου της βικτωριανής εποχής. Οι Ιρλανδοί, εξάλλου, είχαν τη δική τους έφεση στις ιστορίες φαντασμάτων και άλλων αλλόκοτων, φανταστικών όντων. Δημοσιογράφος, εφημεριδάνθρωπος στην ουσία, ο Λε Φανού άντλησε όλη τη σκοτεινή έμπνευσή του από τις παραδόσεις της Ιρλανδίας, χώρας Κελτών, πατρίδας του Γέιτς μεταξύ των άλλων, και θρύλους όπως είναι η ανατριχιαστική κραυγή της τρομακτικής νεράιδας Μπάνσι (όποτε ακουγόταν, κάποιος από την τοπική κοινότητα θα πέθαινε), μεταφέροντας και αυτός, όπως ο Μ. Ρ. Τζέιμς, όλο αυτό το υπόβαθρο υπερφυσικού τρόμου στην αστική ζωή της εποχής του, αλλά και σε πιο μακρινά τοπία της Ευρώπης και της Μεσογείου.
Ο ανθολόγος και μεταφραστής Γιώργος Θάνος, ο οποίος έχει στο πρόσφατο παρελθόν δώσει δύο εξαίρετες ανθολογίες ιστοριών με βρικόλακες και φαντάσματα από την ελληνική επικράτεια και λογοτεχνική παράδοση («Ο άλιωτος και άλλες ιστορίες με βρυκόλακες» και «Η χτυπημένη και άλλες ιστορίες με φαντάσματα», αμφότερα από τις εκδόσεις Ροές) επιλέγει από το έργο του Λε Φανού μερικά αντιπροσωπευτικά δείγματα: όπως και στον Μ. Ρ. Τζέιμς και σε άλλους κλασικούς του είδους, δεν υπάρχει ίχνος αίματος ή φρίκης, αλλά μια αριστοτεχνική απόδοση αυτού που οι αγγλόφωνοι αποκαλούν uncanny (αλλόκοτο) και eerie (μυστηριώδες), χτίζοντας την ατμόσφαιρά του με τις ζυγισμένες, αλλά και αδιόρατες, κινήσεις ενός μάστορα του σκακιού.
WALTER DE LA MARE
Η θεία του Σίτον
εισαγωγή – μτφρ.: Ευαγγελία Κουλιζάκη
εκδ. Στερέωμα, σελ. 104
Ενα αυτόνομο διήγημα περιλαμβάνει η συγκεκριμένη έκδοση, ενταγμένη σε μια ιδιαίτερα κομψή σειρά τομιδίων με θεματολογία αντλημένη από το υπερφυσικό. Η σειρά τιτλοφορείται «Αστερισμοί» και την «τρέχει» η συγγραφέας και μεταφράστρια Ευαγγελία Κουλιζάκη, η οποία ασχολείται πολύ ενεργά και αφοσιωμένα εδώ και χρόνια με το συγκεκριμένο είδος (ο εκδοτικός οίκος που ίδρυσε, η Sestina, ειδικεύεται σε τέτοια αναγνώσματα). Η Κουλιζάκη υπογράφει εδώ την εισαγωγή και τη μετάφραση. Το εν λόγω διήγημα προέρχεται από έναν ακόμα μεγάλο Αγγλο συγγραφέα ιστοριών ιδιότυπου (παρα)ψυχολογικού τρόμου, τον Ουόλτερ ντε λα Μέαρ (1873-1956), έναν από τους τελευταίους του είδους. Ο κόσμος του Ντε λα Μέαρ είναι επικεντρωμένος σε μεγάλο βαθμό στην παιδική ηλικία και στους δικούς της τρόμους. Ετσι και εδώ, σε ένα αγγλικό σχολείο, αναπτύσσεται η πολύ λοξή σχέση ανάμεσα σε ορισμένους συμμαθητές, στη σκιά μιας θείας που παραπέμπει στις γριές μάγισσες του παρελθόντος. Το πιο συναρπαστικό στοιχείο εδώ είναι η τέχνη του υπαινιγμού από τον Ντε λα Μέαρ: συχνά ο αναγνώστης δεν είναι σίγουρος αν διαβάζει υπερφυσικό τρόμο ή καθαρό ψυχολογικό θρίλερ.
Από την ίδια σειρά κυκλοφορούν ακόμα η «Κούκλα» της Δάφνης ντι Μοριέ και το «Περιστατικό στη γέφυρα του Αουλ Κρικ» του Αμπροουζ Μπιρς.
ΑΡΚΑΝΤΙ & ΜΠΟΡΙΣ ΣΤΡΟΥΓΚΑΤΣΚΙ
Πικνίκ στο πλάι του δρόμου
μτφρ.: Γιώργος Πινακούλας
επίμετρα: Μανώλης Πατηνιώτης –Erik Simon
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης,σελ. 296
Οι ΠΕΚ εγκαινίασαν πρόσφατα τη δική τους σειρά, με τον τίτλο Robota, περιλαμβάνοντας σε αυτή ένα μυθιστόρημα που θεωρείται ήδη κλασικό. Το «Πικνίκ» των αδελφών Στρουγκάτσκι είναι το μυθιστόρημα στο οποίο βασίστηκε το 1979 η ταινία «Στάλκερ» του Αντρέι Ταρκόφσκι. Το «Πικνίκ» θεωρείται επιστημονική φαντασία, αλλά όπως συμβαίνει συχνά, ορισμένα έργα της ε.φ. συγγενεύουν με το αλλόκοτο και το καθαρά φανταστικό.
Το «Πικνίκ» είναι ένα τέτοιο δείγμα: από τη μία, η Ζώνη, μια περιοχή στη Γη την οποία επισκέφθηκε κάποιος εξωγήινος πολιτισμός που μετά εξαφανίστηκε μυστηριωδώς (όπως ακριβώς ήρθε), από την άλλη, συνθήκες που αντιβαίνουν στους φυσικούς νόμους όπως τους ξέρουμε καθιστώντας τη Ζώνη τόπο φανταστικό, αλλά και απειλητικό. Γι’ αυτό και είναι μια απαγορευμένη περιοχή – την οποία όμως διασχίζουν παράνομα οι Στάλκερ, «αυτός που πηγαίνει εκεί όπου κανείς άλλος δεν τολμάει».
Δεν είναι τυχαίο που ο Ταρκόφσκι σαγηνεύτηκε από αυτό το μυθιστόρημα, όπως είχε συμβεί το 1972 και με ένα άλλο αντίστοιχο έργο ε.φ. του παράδοξου όπως ήταν το «Σολάρις» του Στάνισλαβ Λεμ.
Σημείωση για τους φανατικούς του είδους: στην ίδια σειρά κυκλοφορεί το εξαιρετικό δοκίμιο «Αλλοι κόσμοι. Φαντασία και επιστημονική φαντασία» (μτφρ.: Βασιλική Σχίζα) της σπουδαίας Μάργκαρετ Ατγουντ.
ΑΛΤΖΕΡΝΟΝ ΜΠΛΑΚΓΟΥΝΤ
Τζον Σάιλενς. Αρχαίες μαγείεςκαι άλλες απόκρυφες υποθέσεις
μτφρ.: Δημήτρης Λογοθέτης
εκδ. Στοχαστής, σελ. 510
Οι εκδόσεις Στοχαστής έχουν παρουσιάσει τα τελευταία χρόνια εξαιρετικά βιβλία από μεγάλους μετρ της λογοτεχνίας τρόμου. Μια τέτοια περίπτωση είναι οι «Αρχαίες μαγείες» του Βρετανού Αλτζερνον Μπλάκγουντ (1869-1951), από τους πρωτεργάτες της σύγχρονης λογοτεχνίας του αλλόκοτου.
Εδώ έχουμε έξι εκτενή διηγήματα (θα μπορούσαμε να πούμε και νουβέλες) στα οποία πρωταγωνιστεί ο γιατρός-ντετέκτιβ Τζον Σάιλενς, ο οποίος όμως δεν καλείται να λύσει αστυνομικά μυστήρια αλλά υποθέσεις του υπερφυσικού, καθώς είναι ένας psychic: διαθέτει παραφυσικές ικανότητες. Τον Μπλάκγουντ λάτρευε ο Λάβκραφτ και είχε τους λόγους του. Ο ατμοσφαιρικός τρόμος στις ιστορίες του Μπλάκγουντ έχει αυτή τη σπάνια γοητεία των κλασικών βρετανικών ιστοριών του είδους, την κομψότητα και το υποβλητικό στοιχείο που ήταν σήμα κατατεθέν των Βρετανών γραφιάδων της βικτωριανής και της εδουαρδιανής περιόδου.
Το βασικό μέλημα του δημιουργού φαίνεται να είναι, από τη μία, η δραστική αφήγηση και, από την άλλη, η μαεστρική αποτύπωση ενός μεταιχμιακού κόσμου που ισορροπεί ανάμεσα σε όλα όσα μπορούν να εξηγηθούν και σε όλα εκείνα που μας διαφεύγουν, τόσο από την ανθρώπινη λογική όσο και την καθημερινή εμπειρία.
Ενα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό του Μπλάκγουντ είναι η σημασία που δίνει στον εσωτερικό κόσμο των χαρακτήρων του και στο πώς αλλοιώνεται, μετατοπίζεται και αλλάζει έναντι παραστάσεων ανησυχαστικών και παράξενων.
Το σημάδι του θηρίου
και άλλες ιστορίες αποικιοκρατικού τρόμου
ανθολόγηση – επίμετρο – μτφρ.:Δημήτρης Λογοθέτης
εκδ. Μάγμα, σελ. 226
Εξι διαφορετικές ζώνες της Γης και έξι αντίστοιχα διηγήματα, επιλεγμένα από τον Δημήτρη Λογοθέτη: αμερικανικός Νότος, Αίγυπτος, Αφρική, Δυτικές Ινδίες και Ινδία. Θέμα εδώ είναι οι τερατωδίες της αποικιοκρατίας, τα φαντάσματα που δημιούργησαν μέσα στους αιώνες, τα τραύματα που άφησε πίσω της. Αλλά αυτή τη φορά, η πτυχή αυτή είναι ιδωμένη όχι μέσα από το κοινωνικό, πολιτικό, ιστορικό ή ψυχογραφικό μέρος, αλλά μέσα από το ίδιο το υπερφυσικό.
Η συλλογή περιλαμβάνει διηγήματα των Κίπλινγκ και Ουέλς, όπως επίσης ενός άλλου μεγάλου της λογοτεχνίας του φανταστικού, του Ρόμπερτ Ε. Χάουαρντ (δημιουργού του Κόναν του Βαρβάρου), αλλά και το διήγημα ενός ανωνύμου, με τον τίτλο «Η ψυχή της μούμιας».
Το διήγημα «Το σημάδι του θηρίου» παρουσιάζει ειδικό ενδιαφέρον μιας και είναι γραμμένο από τον Κίπλινγκ, τον κατεξοχήν «απολογητή» της αποικιοκρατίας. Και όμως, μέσα από το στοιχείο του υπερφυσικού, αναδεικνύεται εδώ, υπογείως (και ίσως ερήμην του συγγραφέα), το στοιχείο της περίφημης «Λευκής Ενοχής».
Ο μεταφραστής Δημήτρης Λογοθέτης έχει στο ενεργητικό του σειρά μεταφρασμάτων από τον χώρο του φανταστικού. Να προσθέσουμε εδώ μία ακόμα πρόσφατη έκδοση, που συγγενεύει με τα δύο προαναφερθέντα πονήματα του ανθολόγου Γιώργου Θάνου, το εξαιρετικό «Ο βουρκόλακας και άλλα μορμολύκεια. Μορφές ελληνικού τρόμου στη δυτική λογοτεχνία» (εκδ. Ερμα), το οποίο επίσης προτείνουμε με θέρμη.
M. R. JAMES
Μια προειδοποίησηγια τους περίεργους
Και άλλες ιστορίες φαντασμάτων
μτφρ.: Χρυσόστομος Τσαπραΐλης
εισαγωγή: Δημήτρης Λογοθέτης
εκδ. Μεταίχμιο, σελ. 344
Σύγχρονος του Μπλάκγουντ, ο Μ. Ρ. Τζέιμς (1862-1936) ήταν ένας άλλος μεγάλος, ίσως ο πλέον εμβληματικός, κλασικών αγγλικών ιστοριών φαντασμάτων. Ο ανά χείρας τόμος περιλαμβάνει δέκα αντιπροσωπευτικά διηγήματα σε μετάφραση του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη, συγγραφέα λογοτεχνίας τρόμου και διευθυντή της σειράς Tenebrae στις εκδόσεις Μεταίχμιο. Εάν ο Μπλάκγουντ είχε μεγαλύτερο θεματικό εύρος στα είδη του τρόμου που κυριαρχούν στις ιστορίες του, στον Τζέιμς έχουμε μια μονομανία με τα φαντάσματα. Στ’ αλήθεια, ο Τζέιμς εξελίσσει την ιστορία φαντασμάτων με ένα πείσμα γόνιμο και άκρως δημιουργικό.
Οντας μελετητής του μεσαιωνικού κόσμου της γοτθικής λογοτεχνίας, ο Τζέιμς πραγματοποίησε μια πολύ ενδιαφέρουσα μετατόπιση: μετέφερε τα φαντάσματα από τα κάστρα στα διαμερίσματα και στις μονοκατοικίες της εποχής του. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι ο Τζέιμς ασχολήθηκε με «το φάντασμα της διπλανής πόρτας».
Δεν υπάρχουν, νομίζω, άλλα διηγήματα του Τζέιμς σε ελληνική έκδοση παρά σε αυτήν εδώ. Και να πούμε ακόμη ότι από την ίδια σειρά κυκλοφορούν άλλα τρία εξαιρετικά βιβλία, οι «Τρεις απατεώνες» του Αρθουρ Μάχεν, το «Ζούσαμε πάντα σε ένα κάστρο» και «Η Λοταρία και άλλες ιστορίες» της αξεπέραστης Σίρλεϊ Τζάκσον.
QNTM (Κουάντουμ)
Δεν υπάρχει υποδιεύθυνσηαντιμιμιδίων
μτφρ.: ∆έσποινα Κανελλοπούλου
εκδ. ∆ώμα, σελ. 320
Στη σειρά «Τα παράδοξα», που διευθύνει ο συγγραφέας Δημοσθένης Παπαμάρκος, περιλαμβάνεται ένα μυθιστόρημα που ακροβατεί κάπου ανάμεσα στο αλλόκοτο και στην επιστημονική φαντασία. Τι είναι τα αντιμιμίδια; Οντότητες που δεν αφήνουν ίχνη πίσω τους, σαν να μην υπήρξαν ποτέ, την ίδια στιγμή όμως διεισδύουν στο σύμπαν μας ανατρέποντας δεδομένα της ύπαρξής μας. Η πρωταγωνίστρια του βιβλίου, η Μαρί Κουίν, νόμιζε πως ήταν προϊσταμένη της Υποδιεύθυνσης Αντιμιμιδίων, όταν ανακάλυψε ότι ο οργανισμός αυτός δεν υπήρξε ποτέ. Πρέπει τώρα να δικαιολογήσει την παρουσία της –αν όχι την ίδια την ύπαρξή της– στον κρατικό μηχανισμό.
Θυμίζει λίγο Φίλιπ Ντικ, όμως ο Κουάντουμ (ψευδώνυμο του προγραμματιστή Σαμ Χιουζ) έχει το δικό του ύφος ως προς την αποτύπωση της τρομακτικής αίσθησης ότι το πραγματικό είναι κάτι ύπουλο, σκιώδες και, ενδεχομένως… φανταστικό.
Αυτός είναι ο τέταρτος τόμος της σειράς: είχαν προηγηθεί οι «Ιτιές» του Αλτζερνον Μπλάκγουντ, το «Χρώμα που ήρθε από το Διάστημα» του Χ. Φ. Λάβκραφτ και η «Μεταμόρφωση» του Κάφκα.