Φόρτωση Text-to-Speech…
«Γέρμα» στα ισπανικά σημαίνει στείρα. Ο Λόρκα «στερεί» το όνομα από την ηρωίδα του ομώνυμου έργου του και αποφασίζει να τη συστήσει στο κοινό με έναν σκληρό χαρακτηρισμό, που ταυτίζεται με τον τρόπο που βλέπει μια νέα γυναίκα μια συντηρητική αγροτική κοινωνία στην Ισπανία των αρχών του ’30. Η Λάρα Ιζαγκίρε, η σκηνοθέτις της κινηματογραφικής«Yerma» –τα γυρίσματα της οποίας ολοκληρώθηκαν πριν από δύο μήνες στην Αιδηψό– αποφασίζει να χαρίσει στην πρωταγωνίστριά της ένα κανονικό όνομα και όχι μόνο ένα παρατσούκλι που να κραυγάζει την ατεκνία της. Την αποκαλεί Μάρα και μας δείχνει πώς ζει την κάθε της ημέρα στο Μπιλμπάο του 2026. Είναι 36 χρόνων, καθηγήτρια Γλυπτικής στο Πανεπιστήμιο των Βάσκων, οικονομικά ανεξάρτητη και με έναν ευτυχισμένο γάμο. Το «Yerma», βέβαια, διατηρείται στον τίτλο της ταινίας γιατί παρά τη χρονική απόσταση που χωρίζει τις δύο ηρωίδες, τις ενώνει ο ίδιος καημός για την απόκτηση ενός παιδιού. Αυτό που διαφέρει είναι ο τρόπος που διαχειρίζονται τη θλίψη τους. «Θέλαμε να ξαναπούμε τη Γέρμα για να δείξουμε ότι οι Γέρμες του σήμερα δεν είναι ίδιες με εκείνες πριν από σχεδόν εκατό χρόνια», υποστηρίζει η σκηνοθέτις από τη Χώρα των Βάσκων.
Η κινηματογραφική μεταφορά του δεύτερου μέρους της «αγροτικής τριλογίας» του Λόρκα («Ματωμένος γάμος», «Γέρμα», «Το σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα») συμπίπτει με τη συμπλήρωση ενενήντα χρόνων από τη δολοφονία του ποιητή στη Γρανάδα, το 1936, από φρανκικές δυνάμεις στην έναρξη του Ισπανικού Εμφυλίου, όμως η ιδέα για την υλοποίηση της ταινίαςξεκινά αρκετά νωρίτερα. Το 2021 η Μαρία Γκοϊρισελάγια, θεατρική συγγραφέας, επιχείρησε μια θεατρική διασκευή στη «Γέρμα», φέρνοντας τον τραγικό χαρακτήρα στο σήμερα. «Το έργο είχε μεγάλη απήχηση», θυμάται η Ιζαγκίρε. «Η Μαρία μού έλεγε πως μετά το τέλος της παράστασης την πλησίαζαν αρκετές γυναίκες θέλοντας να μοιραστούν τις δικές τους ιστορίες. Ετσι αποφασίσαμε να κάνουμε το φιλμ γιατί διαπιστώσαμε ότι υπήρχε ανάγκη να απεικονιστεί η πραγματικότητα αυτών των γυναικών. Η υπογονιμότητα είναι κάτι που ακόμη και σήμερα μένει στο σπίτι, το γνωρίζουν η οικογένεια, οι φίλοι, αλλά δεν είναι κάτι που συζητάς ανοιχτά».
Το έργο του Λόρκα, που έχει γνωρίσει πολυάριθμες διασκευές, από τις μελοποιήσεις των ποιημάτων του έως τις σύγχρονες μεταφορές των θεατρικών έργων του, ακόμη και στη χώρα μας, παρέμεινε απαγορευμένο στην Ισπανία μέχρι τον θάνατο του Φράνκο, το 1975. Ενενήντα χρόνια μετά τη δολοφονία του, εξακολουθεί να μιλάει στο σήμερα, καθώς καταπιάνεται με τη γυναικεία καταπίεση, την κοινωνική βία, την τιμή, την επιθυμία και τη σύγκρουση του ατόμου με τις επιταγές της κοινωνίας. Διαβάζοντας το «Yerma» στον τίτλο της ταινίας, καταλαβαίνεις αμέσως τι πραγματεύεται.
Το σενάριο
Την περίοδο που η Ιζαγκίρε δούλευε το σενάριο μαζί με την Γκοϊρισελάγια, συνομίλησαν με περίπου 20 γυναίκες, ηλικίας 40 έως 50 ετών, που είχαν προσπαθήσει χωρίς επιτυχία να αποκτήσουν παιδί. Πολλές μικρές λεπτομέρειες από τις ιστορίες τους βρήκαν τον δρόμο τους μέσα στην ταινία, αλλά αυτό στο οποίο στάθηκε περισσότερο η σκηνοθέτις ήταν η γενναιότητα με την οποία αντιμετώπισαν μια εμπειρία που σημάδεψε τις ζωές τους. «Γνωρίσαμε πραγματικά σπουδαίες γυναίκες που κατάφεραν να συμφιλιωθούν με αυτό που τους είχε συμβεί. Κάποιες φορές τα όνειρα δεν πραγματοποιούνται, εκείνες βρήκαν το θάρρος να το παραδεχθούν μέσα τους, σταμάτησαν τις προσπάθειες και προσπάθησαν να πάρουν τις ζωές τους πίσω, χωρίς να αφήσουν αυτήν την εμπειρία να τις καθορίσει».
Το 1934 ο Λόρκα γράφει για μια γυναίκα που αρνείται να δει τον εαυτό της σε άλλο ρόλο έξω από αυτόν της μητέρας· η Ιζαγκίρε, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, σκιαγραφεί το πορτρέτο μια γυναίκας που δεν αφήνει αυτήν την επιθυμία να γίνει η μοναδική της ταυτότητα. Αυτό δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι οι κοινωνικές προσδοκίες γύρω από τη μητρότητα έχουν ατονήσει. «Ο,τι κι αν επιλέξει μια γυναίκα, κάποιος θα έχει άποψη. Αν θέλεις να γίνεις μητέρα, θα σε κρίνουν. Αν δεν θέλεις, πάλι θα σου ζητήσουν τον λόγο. Αν κάνεις ένα παιδί, θα σε ρωτήσουν γιατί δεν κάνεις δεύτερο. Αν κάνεις τρία, θα σε ρωτήσουν γιατί τόσο πολλά. Αν αποκτήσεις παιδί νέα, θα πουν ότι ήσουν πολύ μικρή. Αν το αποκτήσεις μεγαλύτερη, ότι άργησες».
Καθώς περνούν τα χρόνια μέσα σε αυτόν τον «άκαρπο» γάμο η Γέρμα του Λόρκα «κλείνεται», απομακρύνεται από τον σύζυγό της, Χουάν, βυθίζεται στην απόγνωση. Η Μάρα, αντιθέτως, εξαντλεί κάθε διαθέσιμη επιλογή. Απευθύνεται σε κλινικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, υποβάλλεται σε θεραπείες, ενώ ο Γιον, ο δικός της σύντροφος, στέκεται διαρκώς στο πλευρό της. Μέσα από αυτή τη διαδρομή, η Ιζαγκίρε θέτει ένα ευρύτερο ερώτημα: Πώς φτάσαμε να θεωρούμε σχεδόν αυτονόητη την προσφυγή στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. «Είναι σχεδόν δεδομένο ότι αν δυσκολευτούμε να αποκτήσουμε παιδί, η επόμενη στάση είναι μια κλινική γονιμότητας. Παράλληλα, έχουμε αποδεχθεί έναν τρόπο ζωής που μεταθέτει την απόκτηση παιδιού σε ένα μακρινό μέλλον αφού πρώτα έχουν εκπληρωθεί όλοι οι άλλοι στόχοι: σπουδές, καριέρα, οικονομική ανεξαρτησία. Δεν λέω ότι η ταινία στρέφεται εναντίον των κλινικών γονιμότητας. Καθόλου. Απλώς πιστεύω ότι χρειάζεται να αναρωτηθούμε πότε τις χρειαζόμαστε πραγματικά και γιατί. Οταν, για παράδειγμα, μια σαραντάχρονη γυναίκα ακούει ότι τα ωάριά της δεν είναι πια καλής ποιότητας, αισθάνεται ότι κάτι δεν πάει καλά με το σώμα της. Ομως δεν υπάρχει τίποτα λάθος στο σώμα της, είναι ένα απολύτως φυσιολογικό σώμα σαράντα ετών. Δεν είναι το σώμα που κάνει λάθος, είναι η ιδέα που έχουμε δημιουργήσει γύρω από αυτό».
Οταν οι αλλεπάλληλες προσπάθειες αρχίζουν να φθείρουν τη Μάρα, ψυχικά και σωματικά, και να δοκιμάζουν τη σχέση της με τον Γιον, οι δυο τους αποφασίζουν να κάνουν μια παύση. Ετσι βρίσκονται στην Αιδηψό. «Η Αιδηψός δεν ήταν στα αρχικά πλάνα», εξηγεί η Ιζαγκίρε. Η γνωριμία της με τη βόρεια Εύβοια ξεκίνησε μέσα από το Evia Film Project του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Από τότε έχει επιστρέψει στην λουτρόπολη πέντε ή έξι φορές. «Αισθάνομαι σαν να είναι το σπίτι μας στην Ελλάδα», λέει χαμογελώντας. «Οσο περισσότερο γνώριζα τον τόπο, τόσο περισσότερο καταλάβαινα ότι ήταν ο ιδανικός για τους ήρωές μου. Εδώ και αιώνες οι άνθρωποι έρχονται στην Αιδηψό για να θεραπευτούν. Αυτό ακριβώς χρειάζονταν και η Μάρα με τον Γιον, όχι μόνο μια σωματική, αλλά και μια ψυχική ίαση».
Σε θερινό
Πριν ολοκληρώσουμε την κουβέντα μας, αποκαλύπτει ότι στο σενάριο υπήρχε εξαρχής μια σκηνή σε θερινό κινηματογράφο. Η Ιζαγκίρε ρώτησε τους Ελληνες συμπαραγωγούς της από τη Νeda Film ποια ταινία να επιλέξει και εκείνοι της πρότειναν την «Εύα» της Μαρίας Πλυτά. «Μου είπαν ότι ήταν η πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτις. Την παραμονή του γυρίσματος πήγαμε όλοι μαζί στο “Απόλλων” για να δούμε την ταινία χωρίς υποτίτλους. Οι ηθοποιοί προσπαθούσαν να μαντέψουν ποιος ήταν ο σύζυγος, ποιος ο εραστής… Την επόμενη ημέρα έκαναν ακριβώς το ίδιο και οι ήρωες της ταινίας. Νομίζω ότι είναι σημαντικό να επιλέγεις προσεκτικά ποιες ταινίες βάζεις μέσα στις ταινίες σου. Η “Εύα” ήταν μια πολύ προοδευτική ταινία για την εποχή της και για μένα ήταν σημαντικό να προβάλλεται το έργο μιας γυναίκας σκηνοθέτιδος».
*Η «Yerma» είναι μια συμπαραγωγή Ισπανίας – Ελλάδας, που ξεκίνησε από την αγορά του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, συνεχίστηκε στο Evia Film Project και υλοποιείται από την Gariza Films και τη Neda Film, με την υποστήριξη του ΕΚΚΟΜΕΔ, της ΕΡΤ και τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης και του Ταμείου Eurimages του Συμβουλίου της Ευρώπης.