Στην παραλία με βαριά βιβλία

Πάθη, ίντριγκες και αστυνομικά μυστήρια ή λαογραφία, κλιματική κρίση, ονειρολόγια προπαγάνδας και… μύκητες; Οκτώ καλλιτέχνες προτείνουν στην «Κ» ασυνήθιστα βιβλίαπου πήραν μαζί τους στις διακοπές και δεν θα τα βρείτε στις καλοκαιρινές λίστες ανάγνωσης.

Χάρτης ερειπίων και απουσιών

Βασίλης Κεκάτος, σκηνοθέτης

Αφήνοντας πίσω την Κυψέλη, φέτος, πήρα μαζί μου στο νησί ένα βιβλίο που διατηρεί αμυδρές πιθανότητες να βρεις κάποτε θραύσματα άμμου στις σελίδες του. Την «Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής» (εκδ. Αγρα), του Νίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Μέχρι να ολοκληρώσω μία παράγραφο, η λουόμενη γειτόνισσα είχε καταβροχθίσει ήδη 20 σελίδες γεμάτες ίντριγκες και πάθη. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες κατάλαβα ότι ξεδίπλωνα έναν χάρτη. Επρόκειτο για τη χαρτογράφηση μιας σπάνιας βυζαντινής καρδιάς, με σημαδεμένα πάνω της ερείπια θαυμασμού για εκλιπόντες φίλους, ανεκτέλεστες ερωτικές επιθυμίες, μικρές εμμονές και την παράξενη βεβαιότητα πως όλα αρχίζουν και τίποτα δεν οδηγεί πουθενά. Σήκωνα συχνά το βλέμμα. Η θάλασσα άρχιζε και ξανάρχιζε, όπως θα έλεγε ο Βαλερύ. Ο Πεντζίκης το ίδιο. Οταν έφυγα από την παραλία, η άγνωστη γυναίκα πλάι μου είχε τελειώσει το βιβλίο της. Ενδεχομένως και τις διακοπές της. Εγώ είχα τελειώσει μερικές σελίδες μόνο και ήμουν πιο χαμένος από όταν έφτασα εδώ. Αλλά τουλάχιστον κρατούσα στα χέρια μου έναν χάρτη.

Μαθήματα από τους μύκητες

Χριστίνα Μιτρέντσε, εικαστικός

Προτείνω το βιβλίο «Let’s Become Fungal» (εκδ. Valiz) της Γιασμίν Oστεντορφ. To βιβλίο αντλεί από τον κόσμο της τέχνης και της μυκητολογίας και παρουσιάζει πρακτικές συνεργασίας μεταξύ διαφορετικών ειδών, συμβίωσης και συμμαχίας –στοιχεία που όλα ευθυγραμμίζονται με τη συμπεριφορά του μυκηλίου– αυτού του ριζωματικού δικτύου, που αποτελεί ένα συναρπαστικό οικολογικό σύστημα και μια μεταφορά για τους τρόπους σκέψης και τις συμπεριφορές μας. Κάθε κεφάλαιο διατυπώνεται ως ερώτημα που δεν οδηγεί σε απαντήσεις, αλλά σε δώδεκα διδάγματα που προκύπτουν από τους μύκητες και μπορούν να εμπνεύσουν από καλλιτέχνες μέχρι κηπουρούς και πολιτικούς.

Στο «Let’s Become Fungal» της Γιασμίν Oστεντορφ κάθε κεφάλαιο οδηγεί σε δώδεκα διδάγματα που προκύπτουν από τους μύκητες και μπορούν να εμπνεύσουν από καλλιτέχνες μέχρι πολιτικούς. -Χριστίνα ­Μιτρέντσε

Νέα, δυστοπική κανονικότητα

Κυριακή Γονή, εικαστικός

Το «Αγριος καιρός» (εκδ. ΕΑΠ, μτφρ.: Κωνσταντίνος Βοργιάς) της Φριντερίκε Οτο το αγόρασα τον Αύγουστο του 2021. Στο εσώφυλλο έχω σημειώσει: «μεγάλες πυρκαγιές κατέστρεψαν τη Βαρυμπόμπη, την Εύβοια και άλλες περιοχές της Ελλάδας». Η συγκεκριμένη σημείωση μοιάζει σήμερα με καταγραφή μιας νέας κανονικότητας. Κάθε καλοκαίρι πλέον επιστρέφει η ίδια αγωνία: οι πυρκαγιές, οι καύσωνες, η τεράστια ενέργεια που απαιτείται για να διατηρούνται δροσεροί οι χώροι, αλλά και η άνιση δυνατότητα προστασίας από τη ζέστη· ακόμη και τα μελτέμια, που άλλοτε καλωσορίζαμε και τώρα φοβόμαστε. Στο βιβλίο, η συγγραφέας εξετάζει σε ποιον βαθμό η ανθρωπογενής κλιματική αλλαγή καθιστά συγκεκριμένα ακραία καιρικά φαινόμενα πιθανότερα ή εντονότερα. Παράλληλα, διερευνά ποιοι φέρουν την ευθύνη και ποιοι υφίστανται δυσανάλογα τις συνέπειες. Τα ερωτήματα αυτά μεταξύ άλλων διατρέχουν την καλλιτεχνική μου έρευνα και πρακτική τα τελευταία χρόνια. Σίγουρα δεν πρόκειται για ένα χαλαρό ανάγνωσμα για την παραλία. Είναι όμως ένα βιβλίο για τα καλοκαίρια που ήδη ζούμε.

Προπαγάνδα με κλειστά μάτια

Νικήτας Σινιόσογλου, συγγραφέας

Οι διακοπές έχουν κάτι από όνειρο – μήπως από εφιάλτη; Οπως όταν κοιμάσαι, οι διακοπές υποτίθεται πως θέτουν εντός παρενθέσεως την εγρήγορση της καθημερινότητας, ώστε να φορτίσεις, όπως λέμε, τις μπαταρίες. Το βιβλίο «Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ» (εκδ. Αγρα, μτφρ.: Γιάννης Καλιφατίδης) της Σαρλόττε Μπέραντ είναι μια συλλογή ονείρων Γερμανών πολιτών από το Βερολίνο του Μεσοπολέμου. Η εισβολή της προπαγάνδας, της γραφειοκρατίας και της χειραγώγησης στην απροσπέλαστη, υποτίθεται, ιδιωτική σφαίρα του ονείρου δείχνει πως η τελική υποταγή και συμμόρφωση με το καθεστώς ήταν για πολλούς πολίτες αναπότρεπτη. H Μπέραντ αντιμετωπίζει τα όνειρα σαν κείμενα πολιτικά, τα οποία προειδοποιούν για τη φρίκη που θα ‘ρθει· τα βλέπει σαν σήμα κινδύνου, όχι σαν υλικό για ψυχανάλυση. Εξίσου, όμως, αναγνωρίζει τη λογοτεχνική τους ποιότητα, καθώς εμφανίζουν εκλεκτικές συγγένειες με τον Κάφκα και τον Οργουελ. Αυτό το ονειρολόγιο είναι ένα αρχείο με τεκμήρια εσωτερικής ζωής και ιστορικής μαρτυρίας όσο και έργο σπάνιας πρωτοτυπίας. Επιπλέον, διαβάζεται θραυσματικά· όπως θυμάται κανείς ένα όνειρο, ή εκείνες τις διακοπές που παραλίγο θα ‘ταν αληθινή απόδραση.

H Μπέραντ, στο βιβλίο «Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ», αντιμετωπίζει τα όνειρα σαν κείμενα πολιτικά, τα οποία προειδοποιούν για τη φρίκη που θα ’ρθει· τα βλέπει σαν σήμα κινδύνου, όχι σαν υλικό για ψυχανάλυση. -Νικήτας ­Σινιόσογλου

Εθιμα, δοξασίες και λαϊκή τέχνη

Μάρω Φασουλή, εικαστικός

Η «Ελληνική Λαογραφία» (εκδ. Καρδαμίτσα) του Μιχάλη Γ. Μερακλή δύσκολα θα βρισκόταν σε μια συνηθισμένη λίστα με «βιβλία παραλίας», εκεί προηγούνται συνήθως τα αστυνομικά και όχι τα ήθη και τα έθιμα. Ισως όμως οι διακοπές να είναι η ιδανική στιγμή για να τη διαβάσει κανείς, όταν ο καθημερινός χρόνος επιβραδύνεται και όσα θεωρούμε αυτονόητα αρχίζουν να φαίνονται λίγο πιο παράξενα. Η λαογραφία δεν με ενδιαφέρει ως νοσταλγική καταγραφή ενός κόσμου που χάθηκε, αλλά ως μελέτη των τρόπων με τους οποίους μια κοινωνία παράγει νόημα. Εθιμα, δοξα-σίες, αντικείμενα και μορφές λαϊκής τέχνης αποκαλύπτουν πώς το συλλογικό φαντασιακό εγγράφεται στην καθημερινή ζωή και διαμορφώνει τη σχέση μας με τον χρόνο, τη φύση και την κοινότητα. Είναι, τελικά, ένα βιβλίο που μας θυμίζει ότι το «οικείο» είναι συχνά πολύ πιο κατασκευασμένο και πολύ πιο ανοίκειο απ’ όσο νομίζουμε.

Αναβολικά στον Ψυχρό Πόλεμο

Βασίλης Βηλαράς, σκηνοθέτης-ηθοποιός

Ημουν στη Νίσυρο, πριν από δύο χρόνια και κουβαλούσα μαζί μου σε όλες τις παραλίες το βιβλίο του Στίβεν Ανγκερλέιντερ «Στα άδυτα του ντόπινγκ» (εκδ. Ελληνικές Εκδόσεις, μτφρ.: Βεατρίκη Κάντζολα-Σαμπατάκου) το οποίο προτείνω. Διάβαζα για το κρατικά οργανωμένο πρόγραμμα ντόπινγκ της Ανατολικής Γερμανίας. Πάνω από 10.000 αθλητές και κυρίως αθλήτριες έπαιρναν καθημερινά τεράστιες ποσότητες αναβολικών χωρίς να το γνωρίζουν. Το βιβλίο στηρίζεται στις αποκαλύψεις που ήρθαν στο φως μέσα από τις δίκες γιατρών, προπονητών και υψηλόβαθμων στελεχών της χώρας. Μαθαίνουμε, μεταξύ άλλων, ιστορίες αθλητριών που γεννούσαν παιδιά με γενετικές διαταραχές, για προπονητές «πατέρες», για αθλητές που έχασαν ξαφνικά τη ζωή τους από ανακοπή καρδιάς και όλα αυτά επειδή εν μέσω Ψυχρού Πολέμου, οι νίκες απέναντι σε αθλητές της Δυτικής Γερμανίας ή των ΗΠΑ είχαν τεράστια προπαγανδιστική αξία. Το βιβλίο δεν ηθικολογεί, ούτε κρίνει, αλλά με ψυχραιμία εξετάζει τις πολιτικές, ηθικές και ανθρώπινες διαστάσεις του φαινομένου.

Τέχνη μέσα στο σκοτάδι

Χρήστος Λούλης, ηθοποιός

Προτείνω για τις διακοπές το «Big Bang (1970-1973)» (εκδ. Μεταίχμιο) των Στάθη Ν. Καλύβα και Νατάσας Τριανταφύλλη. Δεν χρειάζεται να το διαβάσεις γραμμικά· μπορείς να το ανοίγεις θεματικά, κάτι που το κάνει ιδανικό για να το έχεις μαζί σου. Προσφέρει μια συμπυκνωμένη εικόνα για το πώς δημιουργήθηκαν, μέσα σε μια δύσκολη περίοδο, έργα τέχνης, τραγούδια και βιβλία που αγαπάμε μέχρι σήμερα. Περιλαμβάνει μικρές ιστορίες για γνωστούς ανθρώπους και καλλιτέχνες, φωτίζοντας μια διαφορετική οπτική μιας εποχής που όλοι νομίζουμε ότι γνωρίζουμε, αλλά στην πραγματικότητα δεν την ξέρουμε τόσο καλά.

Φωτίζοντας την εξέλιξη

Ελένη Σβορώνου, συγγραφέας

Γιατί η γάτα σας μπορεί να σκαρφαλώσει βολίδα στην κορφή ενός δέντρου αλλά τα βρίσκει «μπαστούνια» να κατέβει; Κι ο σκύλος σας; Το ξέρατε ότι είχε κάποτε έναν κοινό πρόγονο με τη γάτα; Κακώς η ανθρωπότητα χωρίζεται σε γατόφιλους και σκυλόφιλους. Η εξέλιξη είναι παντού γύρω μας (ακόμη και στη δραστηριότητα του εντέρου μας!) και μας την αποκαλύπτει με τέχνη, χιούμορ, εξυπνάδα, αμεσότητα και σπιρτάδα ο Χόρχε Τσαμ, διδάκτορας ρομποτικής από Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ και ταλαντούχος εκλαϊκευτής της επιστήμης, σε ένα βιβλίο που θα σας χαρίσει κακαριστά γέλια και γνώση. Πρόκειται για το τρίτο βιβλίο της σειράς «Το μεγάλο Σύμπαν του Ολιβερ», graphic novel για παιδιά (εκδ. Μεταίχμιο, μτφρ.: Α. Αγγελίδης). Θα το διασκεδάσετε μόνοι σας ή με όλη την οικογένεια.