Ο τουρισμός σήμερα, πέρα από την καθοριστική συμβολή του στην τοπική και εθνική οικονομία, έχει πάψει για εμάς να αποτελεί πηγή νέας γνώσης και συγκίνησης. Κυρίως λειτουργεί ως κάτι διαφορετικό από την καθημερινότητά μας. Ιδιαίτερα για τις νεότερες γενιές, οι καλοκαιρινές επισκέψεις σημαίνουν συχνά την επανάληψη των εμπειριών διασκέδασης της μεγαλούπολης, σε πλαίσιο διαφορετικό. Υπάρχει βέβαια και εναλλακτικός τουρισμός νέων, αλλά μάλλον πιέζεται έντονα.
Για τους κατοίκους της πόλης και για τους (όσους) μόνιμους κατοίκους τουριστικών τόπων, η συνάντηση μεταξύ τους το καλοκαίρι δεν αποτελεί πλέον διασταύρωση γνώσης και γνώμης.
Για τις μεταπολεμικές δεκαετίες και μέχρι τη μαζικοποίησή του, ο τουρισμός στην Ελλάδα δεν είχε κύριο άξονα το εξαντλητικό κέρδος. Η ηθική διάσταση της σχέσης μεταξύ των Ελλήνων και Ελληνίδων, επισκεπτών-τουριστών και των ντόπιων για κάποιες δεκαετίες αναπτύχθηκε θετικά.
Οι ντόπιοι αναρωτιόνταν για τα κίνητρα των επισκεπτών και με δυσκολία πίστευαν ότι υπήρχε ενδιαφέρον και ότι ασκούσαν γοητεία αυτά που οι ίδιοι απλώς προσπερνούσαν, απορροφημένοι στη δύσκολη καθημερινότητά τους.
Οι Αθηναίοι επισκέπτες, όμως, σε παρέες, κυρίως οικογένειες με νεαρά παιδιά, «ανακάλυπταν» και πρωτοσυναντούσαν τα «δεδομένα» των ντόπιων.
Οικειοποιήθηκαν σταδιακά, και «μετέφεραν» στην Αθήνα, εμπειρίες και εικόνες από καράβια της γραμμής, τοπία με χειμάρρους, καλαμιώνες, θυμάρια, ξερολιθιές. Από καφενεία, Χώρες νησιών, πλακόστρωτα, συμπαθητικά γαϊδουράκια, κατσίκες, βρύσες, βυζαντινές εκκλησίες, στέρνες, ουρανούς, δειλινά, καΐκια, ταπεινά πανηγύρια με ήχους γνήσιους και τόσα άλλα. Το βλέμμα, οι ήχοι, οι μυρωδιές της φύσης άνοιξαν τις ψυχές και συναντήθηκαν με γεύσεις ξεχασμένες στην Αθήνα. Ολα τα «μετέφεραν» σαν ελληνικό πλούτο σε μια συμπαθητική και ήπια ακόμη τότε Αθήνα.
Οι ταξιδιώτες και οι οικογένειές τους σε μεγάλο βαθμό προέρχονταν και από ένα κοινωνικό «είδος», σε εξαφάνιση πλέον, που αποτελείτο από καλλιεργημένους πνευματικά ελεύθερους επαγγελματίες επιστήμονες, με σπουδές και εδώ και στο εξωτερικό. Αποσυνδεδεμένοι από τα χωριά καταγωγής τους, αναζήτησαν λαϊκή παράδοση σε τόπους γνήσιους. Νησιά του Αργοσαρωνικού, Κυκλάδες, Σκύρος, ακόμη και Δωδεκάνησα, συνδύαζαν την ηπιότητα της ζωής, την περιορισμένη οικονομία, τα εξαιρετικά τοπία και τη φυσική λαϊκή παράδοση.
Τα χρόνια της χούντας, οι επισκέπτες-τουρίστες, δημοκρατικοί όντες, μετέφεραν μέσω του επαγγελματικού κύρους τους ένα άλλο «επίσημο» κλίμα, από εκείνο της χωροφυλακής, στους τόπους όπου παραθέριζαν. Ηταν σαν να καλλιεργήθηκε μια γνωριμία σεβασμού, δύο ιεραρχιών, εκείνη μιας αστικής δημοκρατικής Αθήνας με την τοπική ιεραρχία των χωριών. Αυτά σε εποχές που οι σπουδές είχαν ακόμη κύρος. Η γνωριμία καλλιέργησε και σχέσεις και χιούμορ και μια καλώς εννοούμενη πατριδογνωσία.
Εκτοτε η αρχική μαζικοποίηση εισαγόμενου τουρισμού σε Ρόδο, Κέρκυρα και Ηράκλειο επεκτάθηκε από τη δεκαετία του 1980 και σε μικρούς τόπους των Κυκλάδων και όχι μόνον. Σταδιακά ο ελληνικός τουρισμός καθίσταται ο φτωχότατος συγγενής του μαζικοποιημένου εισαγόμενου. Η μη χάραξη από το κράτος μιας πολιτικής ανάπτυξης, πέραν της οικοδομής και των κατασκευών, η αξιολόγηση ηθών και εθίμων και νοοτροπιών που παραμερίστηκε, οδήγησε μια «αξιοποίηση» χωρίς κριτήρια. Τα κατεψυγμένα «ελληνικά» πιάτα που ταΐζονται οι τουρίστες δεν υπόσχονται ένα καλύτερο αύριο.
Μοντέλα σεβασμού της κληρονομίας και του οικονομικού οφέλους υπάρχουν. Η Τοσκάνη διατηρεί παράδοση, μνήμη και υψηλό τουρισμό και μαζί πολύ καλά πανεπιστήμια. Η αγωνία μας τα καθιστά όλα χρηματικά και άτακτα, χωρίς εμπιστοσύνη στο μέλλον, αλλά μόνο εφησυχασμό.
Ομως πλέον, η γνησιότητα των εμπειριών σε καλοκαιρινούς τόπους μπαίνει στον κόσμο των συμβόλων και χρειάζεται την ενίσχυση της «μεταφορικής» μας προσπάθειας. Η «μεταφορά» από παλαιότερες εμπειρίες και σύμβολα ενισχύει και πλουτίζει τη γνησιότητα του σήμερα, των τόπων εκτός Αθήνας. Η «μεταφορά», βέβαια, είναι εφικτή από όσους βίωσαν τα θετικά του παρελθόντος και τα συμβολοποίησαν. Από τους νεότερους η δυσκολία είναι πολύ μεγάλη, σαν τη δυσκολία που υπάρχει όταν προσπαθούμε να τους πείσουμε για τα καλά που συμπύκνωνε, έως πρότινος, η πολιτική συνθήκη λειτουργίας της Δύσης.
*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.