Ο ρόλος της ΑΣΚΤ στη χούντα

ΕΥΓΕΝΙΟΣ Δ. ΜΑΤΘΙΟΠΟΥΛΟΣ
Κανείς πριν μπει στη μάχη δεν ξέρει ποιος είναι. Η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών στα δύσκολα χρόνια 1967-1975
εκδ. Ποταμός, σελ. 487

Ηταν αρκετά δύσκολα στη χώρα μας τα χρόνια της δεκαετίας του ’60. Οι μετεμφυλιακοί αυταρχικοί περιορισμοί ήταν ακόμη εν ισχύι οδηγώντας στην επτάχρονη δικτατορία 1967-1974 με φυλακίσεις, εξορίες και άγρια βασανιστήρια σε όποιον τολμούσε να αμφισβητήσει τη νομιμότητα του καθεστώτος των συνταγματαρχών. Ηταν και μια Ελλάδα φτωχή και μικροαστική. Πόσα περιθώρια άφηνε σε εκείνον ή εκείνην που, νιώθοντας μέσα τους ένα σκίρτημα, διψούσαν να αναμετρηθούν με τις αξιώσεις της τέχνης; Ποια επομένως είναι η μάχη στην οποία οφείλει να μπει κανείς για να μάθει ποιος είναι; Νομίζω πολλές. Μάχες με τη στενότερη σημασία, όπως η αντίσταση στη χούντα και η συμμετοχή στην κορυφαία φοιτητική σύγκρουση του 1973 στο Πολυτεχνείο· μάχες με την ευρύτερη σημασία, όπως το να εισαχθείς και να σπουδάσεις σε ένα εξαιρετικά απαιτητικό ΑΕΙ όπως η Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ), που επιπλέον δεν σου εξασφάλιζε καμία βιοποριστική διέξοδο.

Ακτινογραφία

Η μελέτη του καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Ευγένιου Δ. Ματθιόπουλου είναι συναρπαστική. Πραγματοποιεί μια λεπτομερέστατη ακτινογραφία της ΑΣΚΤ. Χρησιμοποιεί τα θεωρητικά εργαλεία του Πιερ Μπουρντιέ, και εξετάζοντας δεκάδες ντοκουμέντα (εκτενέστατη βιβλιογραφία, δημοσιευμένες συνεντεύξεις, προφορικές μαρτυρίες, πρακτικά διοικητικών συμβουλίων, φοιτητικά μητρώα, βαθμολογίες, φωτογραφικά αρχεία, ψηφιακές βάσεις δεδομένων, νομοθετικές ρυθμίσεις, κινηματογραφικό και τηλεοπτικό υλικό) παρουσιάζει τον θεσμικό ρόλο της Σχολής στην ελληνική κοινωνία: τη δομή των σπουδών της, τις βιογραφίες και αισθητικές αντιλήψεις των καθηγητών της, τα κοινωνικά και μορφωτικά χαρακτηριστικά των σπουδαστών και σπουδαστριών της, καθώς και το είδος των εκπαιδευτικών σχέσεων που αναπτύσσονταν ανάμεσα στους διδάσκοντες, τους μαθητές και τις μαθήτριές τους.

Με πάθος για την τέχνη και πλουσιότατο έργο οι δάσκαλοι –Γιάννης Μόραλης, Παντελής Πρεβελάκης, Νίκος Νικολάου, Γιάννης Παππάς, Κώστας Γραμματόπουλος, Δημήτρης Καλαμάρας, Γιώργος Μαυροΐδης– διέθεταν υψηλότατο κύρος ανάμεσα στους φοιτητές – πολύ περισσότερο που οι διδακτικές σχέσεις ήταν προσωπικές. Και ταυτόχρονα διέθεταν τεράστια θεσμική εξουσία καθώς διορίζονταν μέλη στις κρατικές επιτροπές για τις εκθέσεις και τις αγορές ζωγραφικών, γλυπτικών και χαρακτικών έργων.

Εχαιραν υψηλότατης εκτίμησης οι καθηγητές της ΑΣΚΤ, με αντιλήψεις όμως που, όπως γλαφυρά περιγράφει ο μελετητής, ανάγονταν στον 19ο αιώνα – εμπειρική διδασκαλία χωρίς θεωρία και μέθοδο, εμμονή στα αρχαιοελληνικά και αναγεννησιακά αισθητικά πρότυπα και στην αναπαραστατική πειθαρχία, πίστη σε έναν α-ιστορικό «αποϊδεολογικοποιημένο» φορμαλισμό, διδασκαλία που δεν πήγαινε πέρα από τους Πικάσο και Σεζάν, καθώς απέρριπτε ολοσχερώς τα πανίσχυρα μεταγενέστερα καλλιτεχνικά ρεύματα σε Ευρώπη και Αμερική.

Τι θα συμβεί έτσι όταν στα δύσκολα χρόνια της χούντας οι φοιτητές της Σχολής Καλών Τεχνών θα ριζοσπαστικοποιηθούν, φθάνοντας μέχρι να θέσουν σε κίνδυνο τη ζωή τους για την προάσπιση της ελευθερίας; Θα δουν τους καθηγητές τους να τους υπερασπίζονται διακριτικά στα πρώτα αντιστασιακά τους βήματα, την ώρα όμως που οι ερπύστριες του χουντικού τανκ γκρεμίζουν την πύλη του Πολυτεχνείου οι δάσκαλοί τους, σε αντίθεση με άλλους καθηγητές του Πολυτεχνείου, έχουν εξαφανιστεί.

Λίγους μήνες αργότερα η δικτατορία πέφτει και οι πολιτικοκοινωνικές αλλαγές εισβάλλουν ορμητικά στη χώρα, και ακόμη ορμητικότερα στη Σχολή Καλών Τεχνών. Διότι όπως το περιγράφει ο Ευ. Ματθιόπουλος, φοιτητής κι ο ίδιος της ΑΣΚΤ δύο χρόνια αργότερα, οι δάσκαλοι μετρήθηκαν στο πεδίο του ηθικού χρέους και βρέθηκαν λειψοί. Πραγματοποιώντας στον πρώτο μεταπολιτευτικό χρόνο αποχές διαρκείας, οι φοιτητές θα τους γκρεμίσουν από το βάθρο τους, καθώς, συν τοις άλλοις, οι δάσκαλοι θα αποδειχθούν εντελώς ανίκανοι να αντιληφθούν τα σημεία των καιρών – την απόρριψη κάθε αυθεντίας που έχει κυριαρχήσει στη Δύση και τις ανατροπές στις αντιλήψεις που έχουν φέρει ισχυρά καλλιτεχνικά ρεύματα, όπως η ποπ αρτ, ο νέος ρεαλισμός, τα καλλιτεχνικά δρώμενα.

Αναμέτρηση με την εποχή

Χρησιμοποιώντας εξαντλητικά το πλουσιότατο τεκμηριωτικό υλικό του και μαζί με τα λόγια των ίδιων των πρωταγωνιστών, καθηγητών, φοιτητών, καλλιτεχνών, τεχνοκριτικών, δημοσιογράφων, πολιτικών και στελεχών της χούντας, ο Ευγένιος Ματθιόπουλος ανέπλασε με ιδιαίτερη ζωηρότητα την ιστορία της ΑΣΚΤ ως πεδίο όπου άνθρωποι με ευδιάκριτα χαρακτηριστικά δοκιμάστηκαν και αναμετρήθηκαν με την εποχή τους αποκαλύπτοντας τι μπορούν και ποιοι είναι.