Με την εκδημία του Στέλιου Ράμφου ολοκληρώνεται συμβολικά ένα μείζον επεισόδιο του νεοελληνικού στοχασμού. Μπορεί κανείς να το συνδέσει, σε μια ευρύτερη εκδοχή του, με μια ακολουθία θεωρητικών που ανδρώθηκε διανοητικά στο Παρίσι της προδικτατορικής περιόδου. Αν, πάλι, λάβει κανείς υπόψη του το γεγονός ότι ένα σημαντικό μέρος της, αναπτύσσοντας μοτίβα κριτικά της νεωτερικότητας, στράφηκε σε μια σκέψη γύρω από την πολιτισμική ιδιαιτερότητα της σύγχρονης Ελλάδας, μπορεί να υιοθετήσει το πρίσμα της Νεοορθοδοξίας ή μιας ειδικής εκδοχής ενός ελληνοκεντρισμού και μιας Γενιάς του ’60 που θα την είχε εκπροσωπήσει. Ωστόσο, μολονότι συμμετείχε εκτεταμένα στη δημόσια σκηνή και επιπλέον συνδέθηκε με πρόσωπα θεσμικών ρόλων, ο Ράμφος παρέμεινε ταυτόχρονα στη σκιά των ρευμάτων σκέψης στα οποία έμοιασε να εντάσσεται. Μια φωνή ανεξάρτητη και ιδιοσυγκρασιακή, με αξιώσεις, την ίδια στιγμή, άμεσης και ευρείας επίδρασης – να μία από τις εντάσεις που διέτρεξαν την παρουσία του στα γράμματα.
Θυμίζοντας τις τροχιές του Σαββόπουλου, ο Ράμφος μετατοπιζόταν. Αλλά όπως εκεί, έτσι κι εδώ, κάτι διατηρείται μέσα στη μετατόπιση, χάρη στη μετατόπιση. Αν στη νεοορθόδοξη περίοδο η σκέψη του Ράμφου μετακινείται από μια μαρξιστική σκέψη του παρόντος σε μια του παρελθόντος, το ζήτημα που ο ίδιος κατάλαβε ότι έμενε εκκρεμές ήταν αυτό που αφορούσε το μέλλον. Ο Ράμφος αντιλήφθηκε εγκαίρως πως ο θεολογικός στοχασμός μπορούσε μεν να αντλήσει από το παρελθόν παραμελημένα νοήματα, αλλά, δίχως τη συστατική εμπλοκή του μέλλοντος, αυτά κινδύνευαν να διοχετευθούν σε μια ευγενή και αυτάρεσκη νάρκωση. Η μέριμνα για το μέλλον, την οποία ο ίδιος συνέδεσε με το αίτημα της ιστορικότητας, ήταν που τον οδήγησε να επιστρέψει αλλιώς στη σπουδή των ευρωπαϊκών παραδόσεων διαχωρίζοντάς τον ολοένα και περισσότερο από νεοορθόδοξα και ελληνοκεντρικά σχήματα.
Η ιδιαιτερότητα της ώριμης σκέψης του Ράμφου σφραγίζεται από τα ζητήματα που αντιμετώπισε τώρα. Κατ’ αρχάς διότι η πορεία του νεωτερικού στοχασμού και, πρωτίστως, της δυτικής πολιτικής Ιστορίας είχε καταστήσει πια το μέλλον μια ασθενή και αβέβαιη επικράτεια. Πώς ένα ακυρωμένο μέλλον, για να θυμηθώ τον Μαρκ Φίσερ, ένα που, από τις αρχές του, ο εικοστός αιώνας σκέφτηκε με μια καχύποπτη φιλοσοφία της Ιστορίας, θα μπορούσε να υπηρετήσει ένα πολιτισμικό σχήμα εκσυγχρονιστικό και χειραφετητικό σαν αυτό που είχε κατά νουν ο Ράμφος; Ετσι, αυτός στράφηκε σε παλαιότερες εκδοχές του μέλλοντος, της φιλοσοφίας της Ιστορίας, της Δύσης εν γένει, τέτοιες που έμεναν περίπου αλώβητες από τα πλήγματα της Ιστορίας. Εκεί όπου η σύγχρονη Δύση φασματοποιούσε το παρελθόν, ο Ράμφος, ακριβώς αντίστροφα, κινήθηκε προς μια ιδέα της επανενσάρκωσης των ελληνικών παρελθόντων στο μέλλον.
Η σκέψη του Ράμφου θέλησε να παραμείνει αταλάντευτα θετική. Και πράγματι, τέτοια παρέμεινε. Από τη μέριμνα ενός παρελθόντος νοηματικά πλήρους και απόλυτου πέρασε σε εκείνη ενός αντίστοιχου μέλλοντος. Το γεγονός, εντούτοις, ότι οι πολιτισμικές τυπολογίες που υποστήριξε δυσκόλευαν τη γέφυρα Ανατολής – Δύσης –αυτή που κυριάρχησε ως αίτημα στο όψιμο έργο του, έτσι ώστε αυτό να ταλαντεύεται μεταξύ αισιοδοξίας και δομικής αδυνατότητας– αποδίδει μία ακόμη από τις εντάσεις που προανέφερα. Αλλά η ταλάντευση αυτή πηγάζει από τη βασική θεωρητική απόφαση του Ράμφου, μια μεταφυσική θετικότητα με την οποία κοίταξε τόσο τις ελληνικές όσο και τις δυτικές παραδόσεις, επιστρατεύοντας τις δεύτερες ακριβώς για να διασώσει, και όχι για να πλήξει, όπως θεωρεί μια βιαστική ανάγνωση, τις πρώτες. Να τι μένει, λοιπόν, τι διατηρείται μέσα στις μεταπτώσεις του έργου του Ράμφου: μια ιδεαλιστική φιλοσοφία της Ιστορίας και του υποκειμένου που αντιπαρέρχεται τις διαψεύσεις, τις ρωγμές και τα τραύματα της τελευταίας. Το πώς θα αποτιμηθεί μια τέτοια σκέψη, σε ποια σχέση βρίσκεται με τη νεοελληνική ιδεολογία, δεν είναι εδώ ο χώρος ή ο χρόνος να το συζητήσει κανείς. Μπορεί, εντούτοις, να ισχυριστεί ότι το έργο του Ράμφου, δίπλα σε εκείνο άλλων αποχρώσεων του ευρύτερου επεισοδίου του εγχώριου στοχασμού στο οποίο εντάσσεται με τρόπο ιδιόμορφο, δίνει ένα μέτρο των απαντήσεων που καλείται να δώσει σήμερα ένας στοχασμός που θα αρθεί σε ερωτήματα τέτοιας κρισιμότητας.
* Ο κ. Ηλίας Παπαγιαννόπουλος είναι αν. καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς.