Ο 36χρονος Χρήστος, σχεδόν καθημερινά, λίγο πριν κοιμηθεί αφιερώνει χρόνο στο σκρολάρισμα, κυρίως στο YouTube. Το αγαπημένο του περιεχόμενο; Μπέργκερ με ζουμερό μπλακ άνγκους και λιωμένο τσένταρ, βάφλες από τις οποίες τρέχει σαν ηφαίστειο η σοκολάτα, ψαγμένα ταβερνάκια με ρουστίκ αισθητική που ψήνουν «το καλύτερο παϊδάκι στην πόλη». Τα social media πλέον έχουν κατακλυστεί από ανθρώπους που τρώνε και προτείνουν μέρη και φαγητά. Γιατί όμως παρακολουθούμε μανιωδώς άλλους να τρώνε; Τελικά, ύστερα από αλλεπάλληλα βίντεο φαγητού παραγγέλνουμε περισσότερο και οδηγούμαστε στην υπερφαγία ή συμβαίνει το αντίθετο;
«Παρακολουθούμε τέτοια βίντεο εν μέρει από περιέργεια, αλλά υπάρχει και μια βαθύτερη ψυχολογική και βιολογική βάση. Το φαγητό αποτελεί ένα ερέθισμα υψηλής ανταμοιβής και οι άνθρωποι δίνουμε από τη φύση μας μεγάλη προσοχή σε μηνύματα που σχετίζονται με τροφές πλούσιες σε ενέργεια. Στο ψηφιακό περιβάλλον, αυτά τα μηνύματα ενισχύονται μέσα από ζωντανές εικόνες και επαναλήψεις, οι οποίες αιχμαλωτίζουν την προσοχή μας. Επιπλέον, το να βλέπουμε άλλους να τρώνε μπορεί να διεγείρει τις αισθήσεις μας, κάνοντας την εμπειρία να μοιάζει καθηλωτική, ακόμη και χωρίς την πραγματική κατανάλωση», αναφέρει στην «Κ» η δρ Eσθερ Κανγκ, λέκτωρ Μάρκετινγκ στο Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, η οποία μελετά πώς οι εικόνες φαγητού επηρεάζουν τις αποφάσεις μας.
Η παρακολούθηση του συγκεκριμένου υλικού οδήγησε τελικά στη μείωση της πραγματικής κατανάλωσης φαγητού, σύμφωνα με νέα επιστημονική μελέτη.
Η δρ Κανγκ και ο καθηγητής Αρουν Λακσμάνεν δημοσίευσαν πρόσφατα μια νέα μελέτη στο έγκριτο διεθνές επιστημονικό περιοδικό «Computers in Human Behavior» με τίτλο: «Feeding on Screens, not on Plates: The Paradoxical Impact of Unhealthy Food Content in Digital Media» («Τρώγοντας στις οθόνες και όχι στα πιάτα: Η παράδοξη επίδραση του ανθυγιεινού ψηφιακού περιεχομένου φαγητού»). Η έρευνα οδήγησε τους δύο καθηγητές σε νέα ευρήματα. Οι άνθρωποι που βρίσκονταν σε δίαιτα κατανάλωναν περισσότερο σχετικό περιεχόμενο στα social media, με ιδιαίτερη προτίμηση στα ανθυγιεινά φαγητά, συγκριτικά με όσους δεν ακολουθούσαν κάποια δίαιτα. Το κρίσιμο στοιχείο, όμως, είναι ότι η παρακολούθηση αυτών των βίντεο οδήγησε τελικά στη μείωση της πραγματικής κατανάλωσης φαγητού. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω του διατροπικού κορεσμού (cross-modal satiation), διαδικασίας κατά την οποία το αισθητηριακό ερέθισμα σε μία αίσθηση (οπτική) μειώνει την επιθυμία σε μία άλλη (γευστική).
Τα ευρήματα αυτά αμφισβητούν την κρατούσα κοινωνική υπόθεση ότι το περιεχόμενο που σχετίζεται με το φαγητό οδηγεί αναπόφευκτα στην υπερκατανάλωση τροφής. «Εξετάζοντας τον διατροπικό κορεσμό ως διαμεσολαβητή, η εργασία αυτή προάγει την κατανόηση του πώς τα οπτικά μέσα μπορούν να αξιοποιηθούν ως βοήθημα αυτορρύθμισης και όχι ως έναυσμα για υπερφαγία», προσθέτει η κ. Κανγκ, προτείνοντας μάλιστα τον σκόπιμο ανασχεδιασμό σε ψηφιακά περιβάλλοντα, ώστε η οπτική έκθεση να χρησιμοποιείται για τη ρύθμιση της όρεξης.
Το επιστημονικό αυτό παράδοξο επιβεβαιώνει στην «Κ» η 32χρονη Ελένη, η οποία τις περιόδους που βρίσκεται σε δίαιτα «καταναλώνει» αρκετά σύντομης διάρκειας βίντεο με φαγητό. «Οταν μου “πετάει” ο αλγόριθμος κάτι με φαγητό, το παρακολουθώ και σκέφτομαι πόσο λαχταριστό είναι. “Θα ήθελα να το φάω”, σκέφτομαι φωναχτά. Συνεχίζοντας όμως το σκρολάρισμα, έπειτα από λίγο μου περνάει», αναφέρει η ίδια. Της αρκεί απλώς να το δει. Δεν παραγγέλνει, νιώθει κορεσμό. Η ίδια αποθηκεύει στο κινητό της δεκάδες συνταγές μαγειρικής, τις οποίες λόγω έλλειψης χρόνου δεν φτιάχνει ποτέ.
«Οταν βλέπουμε κάποιον να τρώει στην οθόνη, γινόμαστε ένα μαζί του. Θεωρώ πως επειδή είναι στην κουλτούρα μας το να φάμε γύρω από ένα τραπέζι, νιώθουμε σαν να καθόμαστε κι εμείς εκεί», εξηγεί η 28χρονη Μαριαλένα Μάλλιου, food influencer, συνιδρύτρια της δημοφιλούς σελίδας aboutfood.gr. Η Μαριαλένα μαζί με τη φίλη της Αννα-Μαρίνα ξεκίνησε την περίοδο της πανδημίας να αναπτύσσει τη σελίδα aboutfood.gr. Δοκίμαζαν και πρότειναν φαγητά στους ακολούθους τους. Επειτα από λίγο καιρό η σελίδα γιγαντώθηκε. Σήμερα, το κανάλι τους στο TikTok αριθμεί πάνω από 50.000 ακολούθους και 1,5 εκατ. likes. Ο αλγόριθμος, όμως, φαίνεται πως έχει συγκεκριμένες προτιμήσεις. «Ενα μπεργκεράδικο μπορεί να κάνει πάνω από 100.000 ή 300.000 views. Ενα βίντεο με περιεχόμενο υγιεινής διατροφής θα φτάσει γύρω στις 20.000 views. Ο αλγόριθμος προμοτάρει ξεκάθαρα το junk food», επισημαίνει.
Κάτω από τα βίντεό της ο κόσμος φαίνεται πως είναι διχασμένος. Βρίσκεται ανάμεσα στη λιγούρα και στον οπτικό κορεσμό. «Στα σχόλια μου γράφουν και τα δύο. Αλλοι λένε “σας βλέπουμε και χορτάσαμε” και άλλοι “μας ανοίξατε την όρεξη ενώ ξεκίνησα διατροφή”», λέει η Μαριαλένα.
Αυτό που πάει πολύ καλά, σύμφωνα πάντα με την ίδια, είναι το να τρέχουν σάλτσες και κρέμες. «Οταν πηγαίνουμε σε ένα κατάστημα, τους ζητάμε να μας φέρουν την πραλίνα χωριστά για να τη ρίξουμε εμείς από πάνω την ώρα της λήψης. Τα τυριά που λιώνουν και οι σάλτσες προσελκύουν το μάτι αμέσως, οπότε τα βάζουμε πάντα στην αρχή του βίντεο», επισημαίνει. Το πιο ενδιαφέρον για την 28χρονη influencer είναι ότι οι άνθρωποι που την παρακολουθούν πηγαίνουν συχνά στα μαγαζιά, δείχνουν την οθόνη του κινητού τους και λένε: «Θέλω αυτό ακριβώς το πιάτο». «Εκεί φαίνεται η άμεση επίδραση», αναφέρει η κυρία Μάλλιου. «Το κλειδί είναι η κατανόηση του πώς αυτό επηρεάζει τη συμπεριφορά του καθενός. Αν η οθόνη βοηθάει στη διαχείριση της λιγούρας χωρίς να οδηγεί σε υπερφαγία, τότε ίσως δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να νιώθει κανείς ενοχές», καταλήγει η ερευνήτρια Κανγκ.