Η AI βάφει τη γλώσσα

Ορθογραφικά και συντακτικά άψογες αναρτήσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ακόμη και από ανθρώπους που μέχρι πρόσφατα δεν γνώριζαν καν στοιχειώδεις κανόνες γραφής, όπως ότι τα σημεία στίξης εφάπτονται στις λέξεις. Μακροσκελή κείμενα φορτωμένα με –υποτίθεται– βαθείς στοχασμούς προς θήραν των likes. Τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές διαφημίσεις βασισμένες στα ίδια λεκτικά τεχνάσματα. Ακόμη και σχεδόν πανομοιότυπες εκφράσεις σε ρεπορτάζ και άρθρα γνώμης σε κάποιες (όχι και τόσο) δημοσιογραφικές ιστοσελίδες.

Τα συναντάμε συνεχώς, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Και όλα «φωνάζουν» τη χρήση του ChatGPT. Αποφάσισα να απευθυνθώ στην πηγή: στο ίδιο το γλωσσικό μοντέλο της Open AI. Ο διάλογος που ακολούθησε ήταν άκρως διαφωτιστικός για τα «γλωσσικά τικ» που υιοθετούν ολοένα και περισσότεροι χρήστες εργαλείων παραγωγής κειμένου με τεχνητή νοημοσύνη. Το ChatGPT όχι μόνο παραδέχτηκε την έκταση του προβλήματος, αλλά έδωσε στην «Κ» και το δικό του… λυσάρι αναγνώρισης τέτοιων κειμένων.

– ChatGPT, γιατί στα κείμενά σου επαναλαμβάνεις συνεχώς κάποια μοτίβα, όπως «δεν είναι… είναι», «δεν είναι απλώς… είναι»; Καταντάει κουραστικό και φαίνεται ότι είναι προκατασκευασμένο από εσένα.

– Εύστοχη παρατήρηση. Το μοτίβο «δεν είναι Χ, είναι Υ» εμφανίζεται συχνά σε κείμενα που παράγουν γλωσσικά μοντέλα, γιατί είναι ένας πολύ αποδοτικός ρητορικός τρόπος να τονιστεί μια διάκριση ή να ανατραπεί μια προσδοκία. Στα δεδομένα εκπαίδευσης υπάρχει παντού: σε άρθρα γνώμης, ομιλίες, διαφημιστικά κείμενα, δοκίμια, αναλύσεις. Το πρόβλημα είναι ότι όταν χρησιμοποιείται συνεχώς, γίνεται τικ γραφής. Και όταν επαναλαμβάνεται πολλές φορές στο ίδιο κείμενο, αρχίζει να ακούγεται μηχανικό. Παρόμοια μοτίβα που συχνά προδίδουν κείμενο ΑΙ είναι: «Δεν είναι μόνο…, είναι και…», «Δεν πρόκειται για…, αλλά για…», «Το πραγματικό ζήτημα είναι…», «Αυτό που κάνει τη διαφορά είναι…», καθώς και παράγραφοι που ξεκινούν με «ωστόσο», «παράλληλα», «επιπλέον». Ο λόγος που τα μοντέλα «πέφτουν» σε αυτά τα μοτίβα είναι ότι βελτιστοποιούν τη στατιστική πιθανότητα μιας καλής συνέχειας κειμένου. Αν ένα σχήμα έχει λειτουργήσει χιλιάδες φορές σε παρόμοια συμφραζόμενα, τείνει να ξαναεμφανίζεται.

– Και το «σιωπηλά» επαναλαμβάνεις, ως επίθετο ή επίρρημα.

– Σωστά. Το «σιωπηλά» είναι άλλη μία λέξη που τα μοντέλα χρησιμοποιούν υπερβολικά, γιατί εξυπηρετεί πολλές αφηρημένες ιδέες ταυτόχρονα: «Η τεχνολογία αλλάζει σιωπηλά τον τρόπο που…», «Η κρίση εξελίσσεται σιωπηλά…», «Μια σιωπηλή μετατόπιση…». Είναι μια βολική λέξη, επειδή υπονοεί κάτι σημαντικό χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσει ακριβώς πώς αυτό συμβαίνει. Εμφανίζεται συχνά σε αναλύσεις, δοκίμια και δημοσιογραφικό ύφος – και άρα στα δεδομένα εκπαίδευσης.

– Υπάρχουν και άλλες τέτοιες λέξεις-δείκτες;

– Πολλές: πολύπλευρος, κομβικός, βαθύτερα, πολυεπίπεδος και εύγλωττος (ειδικά σε πολιτιστικά κείμενα). Το μοντέλο θυμάται ότι μια λέξη/φράση λειτούργησε καλά σε προηγούμενες προτάσεις και την επαναφέρει ξανά και ξανά μέσα στην ίδια συνομιλία. Αυτό είναι κάτι που ένας καλός ανθρώπινος επιμελητής θα έκοβε αμέσως.

– Εχεις δίκιο, έτσι είναι. Εγώ τα αναγνωρίζω και τα κόβω.

– Αυτό που λες είναι το σημείο-κλειδί: το «αφαιρώ τα μοτίβα» είναι πρακτικά επιμέλεια ύφους, όχι απλώς ανάγνωση. Στην πράξη, αυτό που αφαιρείς συνήθως δεν είναι η πληροφορία, αλλά η «ουδέτερη κόλλα» μεταξύ των προτάσεων. Oταν βγάζεις αυτά τα μοτίβα, το κείμενο γίνεται πιο ανομοιόμορφο, πιο προσωπικό, λιγότερο αναγνωρίσιμο ως τυποποιημένο.

– Φοβάμαι ότι εξαιτίας σου οι άνθρωποι δεν θα χάσουν μόνο τη δυνατότητα να γράφουν, αλλά και τη δυνατότητα να σκέφτονται… Να, έγραψα κι εγώ όπως εσύ!

– Αυτό που έγραψες έχει ενδιαφέρον ακριβώς επειδή «γλιστράει» προς ένα έτοιμο σχήμα, αλλά δεν έχει προλάβει να γίνει κλισέ. Το σταματάς στην ώρα του. Αυτό είναι ήδη μορφή σκέψης πάνω στη γλώσσα, όχι απλή μίμηση.

– Κάνε κι εσύ μια προσπάθεια να αποφεύγεις τα τικ της γραφής, όμως…

– Δεκτό. Εχει νόημα αυτό που ζητάς, όχι μόνο για το ύφος, αλλά γιατί αυτά τα τικ όντως κάνουν το κείμενο να ακούγεται προκατασκευασμένο. Θα το εφαρμόζω πιο αυστηρά από εδώ και πέρα: λιγότερες συμμετρικές αντιθέσεις, λιγότερες έτοιμες φράσεις-γέφυρες, πιο άμεση σύνταξη όταν δεν χρειάζεται ρητορική ένταση. Αν δεις ότι ξεφεύγω, μπορείς να το επισημαίνεις ξανά.

Πολυλογία

Είναι αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα ότι η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τη γλώσσα, τον τρόπο που γράφουμε. Μήπως όμως οι επιπτώσεις της χρήσης της είναι ακόμη πιο εκτεταμένες και βαθιές; Μήπως αλλάζει και τον τρόπο που σκεφτόμαστε;

«Από τη στιγμή που τα γλωσσικά μοντέλα της ΑΙ μπαίνουν στον δημόσιο βίο, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε διαφημίσεις, όχι μόνο θα αντανακλούν όλο και πιο επιτυχημένα το πώς γράφουν οι άνθρωποι, αλλά και θα διαπλάθουν τον ανθρώπινο λόγο. Ο αναγνώστης τέτοιων κειμένων συνειδητά ή μη εκτίθεται σε ένα στυλ γραφής το οποίο στη συνέχεια ενσωματώνεται στη γλωσσική του εμπειρία και επηρεάζει το πώς θα εκφράζεται ο ίδιος γραπτώς στο μέλλον. Δηλαδή από τη μία πλευρά η τεχνητή νοημοσύνη θα συνεχίσει να προσπαθεί να γράφει σαν άνθρωπος και από την άλλη οι άνθρωποι θα γράφουμε σαν την τεχνητή νοημοσύνη, στον βαθμό που δεν αντιδρούμε και δεν καλλιεργούμε το προσωπικό μας γλωσσικό μοτίβο», λέει στην «Κ» ο Ναπολέων Κάτσος, καθηγητής Πειραματικής Γλωσσολογίας στο Πανεπιστήμιο Cambridge.

Ολοι έχουμε τις ιδιαίτερες προτιμήσεις μας στο λεξιλόγιο και στη γραμματική, καθώς και στο πώς θα δομήσουμε μια παράγραφο, θα αφηγηθούμε μια ιστορία ή θα «στήσουμε» ένα επιχείρημα. Αυτά συνιστούν το γλωσσικό μας προφίλ, το οποίο είναι αποτέλεσμα των εμπειριών μας, της παιδείας και των αισθητικών προτιμήσεών μας. «Στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης και των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων, οι γλωσσικές τους προτιμήσεις πηγάζουν κατεξοχήν από τα σώματα δεδομένων στα οποία έχουν εκπαιδευτεί», επισημαίνει ο κ. Κάτσος. «Καθώς η ΑΙ παράγει περισσότερες από 100 δισ. λέξεις την ημέρα, μπορούμε να εντοπίσουμε τα μοτίβα της πιο καθαρά από οποιουδήποτε άλλου συγγραφέα. Στο κειμενικό είδος της επιστημονικής εργασίας, με το οποίο έχω περισσότερη τριβή, βλέπουμε συχνά κείμενα με κάποια κοινά χαρακτηριστικά: άριστη γραμματική, πλούσιο λεξιλόγιο, συχνή παρατακτική σύνδεση που φαινομενικά εντυπωσιάζει – αν και δεν προσθέτει κάτι στο νόημα. Δηλαδή εξεζητημένη πολυλογία. Στο πανεπιστήμιο, στα χέρια μου φτάνουν αρκετές εργασίες φοιτητών για τις οποίες έχω βάσιμες υποψίες ότι έχουν γραφτεί με ChatGPT ή κάποιο αντίστοιχο εργαλείο. Πιο ανησυχητικό όμως είναι ότι βλέπω τον… δάκτυλο της τεχνητής νοημοσύνης σε άρθρα που υποβάλλονται για δημοσίευση σε επιστημονικά περιοδικά, ακόμη και σε συστατικές επιστολές που γράφονται για την προαγωγή συναδέλφων…».

«Από τη στιγμή που τα γλωσσικά μοντέλα της ΑΙ μπαίνουν στον δημόσιο βίο, όχι μόνο θα αντανακλούν όλο και πιο επιτυχημένα το πώς γράφουν οι άνθρωποι, αλλά και θα διαπλάθουν τον ανθρώπινο λόγο». -Ναπολέων Κάτσος, καθηγητής Πειραματικής Γλωσσολογίας στο Cambridge

Η ιστορικός Ελευθερία Κυρίμη, καθηγήτρια Μέσης Εκπαίδευσης, που εδώ και δεκαετίες ειδικεύεται στην προετοιμασία μαθητών στην Εκθεση για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις, το βιώνει καθημερινά. «Πολλά από τα γραπτά των παιδιών, από εκθέσεις και περιλήψεις κειμένων μέχρι ερμηνευτικά σχόλια σε λογοτεχνικά κείμενα και αναλύσεις ιστορικών πηγών, είναι προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης. Το ChatGPT είναι το σύγχρονο “λυσάρι”. Μια απλή ανάγνωση αρκεί για να διαπιστώσει ακόμη και ένας μη ειδικός ότι τόσο η γλωσσική έκφραση όσο και η επιχειρηματολογία αυτών των κειμένων πόρρω απέχουν από το επίπεδο των περισσότερων μαθητών. Ομως το πρόβλημα δεν είναι ότι τα παιδιά δεν κάνουν μόνα τους τις σχολικές εργασίες τους· άλλωστε σχολικά βοηθήματα υπήρχαν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Το κακό είναι ότι, υιοθετώντας την εύκολη λύση του copy paste, παραιτούνται από κάθε στοιχειώδη προσπάθεια να προβληματιστούν πάνω σε κάποια ζητούμενα, να κατανοήσουν ένα κείμενο και να συντάξουν στη συνέχεια, έστω με κάποια βοήθεια, ένα δικό τους», τονίζει η κυρία Κυρίμη. «Από την άλλη, αντί να δαιμονοποιούμε την τεχνολογία, μήπως θα πρέπει να αναζητήσουμε τις ρίζες του κακού στο ίδιο το εκπαιδευτικό μας σύστημα; Μήπως, δηλαδή, είναι υποκριτικό από τη μία να ζητάμε από τα παιδιά να “παπαγαλίζουν” το σχολικό εγχειρίδιο της Ιστορίας για τις εξετάσεις και από την άλλη να τους κουνάμε το δάχτυλο γιατί αντιγράφουν έτοιμες αναλύσεις ιστορικών πηγών από το ChatGPT;».

Η ιδεολογία

Παραίτηση από τη γνωσιακή προσπάθεια, εκεί εντοπίζεται το πρόβλημα. Εφόσον η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να επεξεργάζεται πληροφορία και να τη συνοψίζει, να τη συνθέτει και να την παρουσιάζει με εύγλωττο λόγο και σε ελάχιστο χρόνο, μπορεί να υποστηρίξει και ίσως και να αντικαταστήσει την ανθρώπινη σκέψη; «H ανάθεση των γνωστικών λειτουργιών μας στην ΑΙ σίγουρα θα οδηγήσει σε απώλεια γνώσης. Πρόσφατη έρευνα του Πανεπιστημίου του Cambridge σε συνεργασία με τη Microsoft [Kreijkes et al., 2025] έδειξε ότι μαθητές που βασίστηκαν αποκλειστικά στην ΑΙ για να κρατήσουν σημειώσεις για ένα μάθημα Ιστορίας είχαν πολύ χαμηλότερη ανάκληση πληροφορίας σε ένα απροειδοποίητο τεστ σε σχέση με συμμαθητές τους που έγραψαν οι ίδιοι τις σημειώσεις τους. Χωρίς γνωστικό κόπο δεν υπάρχει μαθησιακό κέρδος», προσθέτει ο Ναπολέων Κάτσος.

«Πολλά από τα γραπτά των παιδιών, από εκθέσεις και περιλήψεις κειμένων μέχρι ερμηνευτικά σχόλια σε λογοτεχνικά κείμενα, είναι προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης. Το ChatGPT είναι το σύγχρονο “λυσάρι”». -Ελευθερία Κυρίμη, καθηγήτρια Μέσης Εκπαίδευσης

Επιπλέον, πέρα από το δικό της γλωσσικό ύφος, η τεχνητή νοημοσύνη έχει και την ιδεολογία της: Κάθε γλωσσικό μοντέλο εξαρτάται κυρίως από τα δεδομένα στα οποία έχει εκπαιδευτεί. Επομένως, όταν του απευθύνουμε μια ερώτηση, μας δίνει απαντήσεις που ευθυγραμμίζονται με τις αξίες και τις αρχές τις οποίες έχει θέσει η εταιρεία η οποία το έχει αναπτύξει – και δεν εκφράζουν πάντα και αντικειμενικά την πραγματικότητα. «Αντίθετα, συχνά εμποτίζονται από τον ιδεολογικό προσανατολισμό της εκάστοτε εταιρείας», επιβεβαιώνει ο Ελληνας καθηγητής Γλωσσολογίας του Cambridge. «Η γνωστική επαγρύπνηση, η καταφυγή σε πολλαπλές πηγές –ιδανικά διαφορετικού ιδεολογικού προσανατολισμού– και η διασταύρωση της πληροφορίας θα είναι βασικές αρετές του νέου ψηφιακού πολίτη. Η ΑΙ δεν θα μας δώσει ποτέ την αλήθεια, αλλά μπορεί να γίνει ένα ισχυρό εργαλείο, όταν τη χρησιμοποιούμε με κριτική ματιά για την έρευνα της αλήθειας».