Φόρτωση Text-to-Speech…
Την είδα σε κάποιο ξένο δίκτυο. Μιλούσε για τον Όμηρο. Είχε τατουάζ. Έδειχνε κουλ. Μιλούσε έξυπνα, δεν το έπαιζε έξυπνη. Σ’ έκανε να θες να διαβάσεις τα πάντα, να ξέρεις όσα αυτή. Σ’ έκανε να ξεχνάς όσα είχες διδαχθεί στα Πανεπιστήμια από ανθρώπους που μικραίνουν τα μεγάλα έργα, για να τα φέρουν στο δικό τους μίζερο ανάστημα. Αχ, ο Όμηρος είναι σέξι, αστείος, περίπλοκος και ανατριχιαστικός. Η μεταφράστριά του, η Emily Wilson, είχε την αύρα θεάς όταν το δήλωνε αυτό.
Το καλό βιβλιοπωλείο Λεξικοπωλείο-που πια έχει κλείσει και φοβάμαι ότι στη θέση του θ’ ανοίξει ποπ απ πίτσα μπαρ- φρόντισε να μού φέρει τις μεταφράσεις της Wilson. Σκληρόδετη Ιλιάδα (2023), χαρτόδετη Οδύσσεια (2017). Τα καταβρόχθισα. Άρχισα με την Ιλιάδα που έφυγε νεράκι. Συνέχισα με Οδύσσεια. Ο Όμηρος είναι ένας ολόκληρος κόσμος. Άφησα μια χρονική απόσταση ανάμεσα στα δύο έπη κι εκεί κατάπια τα συνοδευτικά κείμενα της μεταφράστριας. Δεν ήταν σαν να δαγκώνεις μάρμαρο η ανάγνωσή τους, ούτε σαν να μυρίζεις τη στυφή, μουχλιασμένη ανάσα μίας αποθήκης με πολτοποιημένα συγγράμματα στο ΕΚΠΑ. Ήταν σαν να πίνεις το πιο καλό νέκταρ- ανώτερη τροφή, θεών. Η ζωή δεν μπορεί να είναι μόνο ταλαίπα υποθέτω.
Σύμφωνα με την Wilson, η Οδύσσεια η ταινία είναι μάπα και δεν έχει σχέση μ’ όλ’ αυτά. Οι ενστάσεις της μεταφράστριας (εκφρασμένες στο ελιτίστικο περιοδικό London Review Of Books) εστιάζονται στον θόρυβο, την έλλειψη χιούμορ/βάθους και στην απεικόνιση των γυναικών: τις δείχνει θύματα. Οι ακροάτριες και αναγνώστριες της αληθινής Οδύσσειας μαθαίνουν πόσο πανίσχυρες είναι η Αθηνά, η Καλυψώ, ακόμη και η Πηνελόπη, που με τον τρόπο της, συντηρεί τη βασιλική περιουσία και «χειρίζεται» με επιτυχία τα ερεθισμένα πλουσιόπαιδα που απαιτούν πρόσβαση στο παλάτι μέσω του γάμου. Ακόμη και οι στιγμές με τη Ναυσικά που πλένει ρούχα και παίζει με τις φιλενάδες της λείπουν. Στιγμές θαλπωρής που μιλούν για τη φιλοξενία και την κοριτσίστικη καλοσύνη σ’ έναν κόσμο σκληρότητας και αιμοσταγών ανδρών.
Δεν έχω δει την ταινία και δεν σκοπεύω. Στην Οδύσσεια του Ομήρου ο κόσμος μεγαλώνει και περιλαμβάνει με εντελώς πειστικό τρόπο θεές, τέρατα και ψυχές. (Όλ’ αυτά βγάζουν ήχο ή μηλιά, πράγμα εντελώς τρομακτικό, εάν το σκεφτείς εκτός πλαισίου χολιγουντιανών ηχητικών εφέ). Σύμφωνα με την Wilson, ο Νόλαν απάλειψε της παρουσία των θεών από κρίσιμα σημεία της πλοκής. Όμως, στο ποίημα, όταν ο Οδυσσέας πετυχαίνει είναι επειδή τον βοήθησε η Αθηνά! Εκεί βρίσκεται μία ιδέα που δεν την πετάς έτσι εύκολα! Κάτω από κάθε φράση του Ομήρου βρίσκονται περίπλοκες ιδέες για τα ανθρώπινα που δεν τις πετάς έτσι εύκολα! Επίσης, το ποίημα δεν είναι καθρέφτης των πουριτανικών Αμερικανικών ηθών του 21ου αιώνα. Στο ποίημα πίνουν, κάνουν σεξ (ακόμη και με θεούς), τρέμουν, κοιμούνται, παίρνουν ναρκωτικά, φέρονται με ποταπότητα και πονηριά (όταν ο Οδυσσέας ξεγελάει τους Κύκλωπες, που δεν είναι ηλίθιοι πλαστικοί εξωγήινοι, όπως, συνήθως, τους απαθανατίζει θανατώνοντάς τους το αμερικανικό σινεμά). Ο Όμηρος είναι, προφανώς, Μεγάλη Λογοτεχνία, όχι χόλιγουντ. Δεν έχει καλούς και κακούς. Έχει ανθρώπους που ονειρεύονται, προσπαθούν, τα πάνε χάλια και, τελικά, πεθαίνουν. Θρηνούν, συνθλίβονται. Ύστερα κάτι καλό τους συμβαίνει και ευτυχούν-για λίγο. Είναι κάπως ταπεινωτικό κι απάνθρωπο να είσαι άνθρωπος, η Οδύσσεια το δείχνει αυτό.
Η Οδύσσεια μπορεί να διαβαστεί σαν σύγχρονο μυθιστόρημα με πλοκή και χαρακτήρες. Σαν θεατρικό έργο, οικογενειακό δράμα, πολιτικό θρίλερ και σαν λογοτεχνία του φανταστικού με τέρατα και υπερφυσικές δυνάμεις. Η τελειότητα του έργου είναι τέτοια που απλές λέξεις, όπως του Μαρωνίτη στην ελληνική μετάφραση ή της Wilson στην αγγλική, μεταφέρουν τα πιο βαθιά, περίπλοκα νοήματα. Περίτεχνες μεταφορές και παρομοιώσεις φέρνουν ανατριχίλες. Όπως εκείνη η γνωστή που ισχυρίζεται πως οι άνθρωποι μοιάζουν με φύλλα που σκορπάνε από ένα δέντρο. Μπορεί η ταινία να κόστισε εκατομμύρια, με λίγα δεκάευρα, όμως, μπορεί να έχει κανείς μία πιο πλούσια εμπειρία, την προσωπική, ολόδική του σύνδεση με το έργο που δεν είναι, φυσικά, γραμμένο σε κανένα μάρμαρο, ούτε θαμμένο μέσα στα μουσεία, αλλά ζωντανό μέσα στις γλώσσες, που, με κάποιον τρόπο, είναι και ψυχές.
Όπως επισημαίνει η Wilson, δεν υπάρχει καμία ανάγκη να «σεβαστεί» κανείς το αρχικό κείμενο, πόσο μάλλον τη μετάφραση! Τα μεγάλα κείμενα δεν είναι ούτε κειμήλια, ούτε αγιογραφίες στις εκκλησίες. Η ιδέα του «σεβασμού» τους, τα μουμιοποιεί, μάς τα αποστερεί όταν τα έχουμε τόσο μεγάλη ανάγκη. Τα μεγάλα έργα έχουν γραφτεί για μας, για να μάς θρέφουν. Και εάν θέλουμε τη δημιουργική τους αμφισβήτηση, μέσα στην τέχνη πάλι θα τη βρούμε. Από τις τραγωδίες του Ευριπίδη που δίνουν τον λόγο στην Ελένη και τις αιχμάλωτες Τρωάδες. Μέχρι την Πηνελοπιάδα της Antwood και σύγχρονες προσεγγίσεις που βλέπουν στο πρόσωπο του Οδυσσέα τον μετανάστη και στα άσχημα πρόσωπα των Κυκλώπων αυτό που είναι διαφορετικό, μη κατατάξιμο και ως τέτοιο εξαλείφεται.