Φόρτωση Text-to-Speech…
Η φετινή χρονιά είναι η δεύτερη χειρότερη από πλευράς πυρκαγιών στην Ευρώπη γι’ αυτό το σημείο του έτους – και η αντιπυρική περίοδος δεν έχει καν φτάσει στην κορύφωσή της. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Σύστημα Πληροφοριών για τις Δασικές Πυρκαγιές (EFFIS) της υπηρεσίας Copernicus της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, έως τις 5 Αυγούστου είχαν καεί 4,57 εκατομμύρια στρέμματα σε ολόκληρη την Ε.Ε. – έκταση κατά περίπου 31% μεγαλύτερη από αυτήν που είχε καεί την ίδια περίοδο πέρυσι.
Μόνο το 2022 είχε καταγραφεί μεγαλύτερη καμένη έκταση στο ίδιο σημείο του έτους· το 2025, πάντως, έκλεισε ως η χειρότερη χρονιά στα χρονικά του συστήματος, με 1.034.552 εκτάρια συνολικά (σ.σ. Ενα εκτάριο είναι 10 στρέμματα). Οι φωτιές του 2026 έχουν συμβάλει στην εκπομπή 20,18 εκατομμυρίων τόνων διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα – μέγεθος κατά περίπου 70% υψηλότερο από τα 11,86 εκατομμύρια τόνους που απελευθερώθηκαν πέρυσι την ίδια περίοδο.
Κόλαση στο Μπορντό
Η μεγάλη πυρκαγιά που ξεκίνησε δυτικώς του Μπορντό στη Γαλλία από μόνη της έκαψε περίπου 42.000 εκτάρια πευκοδάσους – έκταση σχεδόν τριπλάσια από τον μέσο όρο των ετησίως καμένων εκτάσεων στη χώρα την περίοδο 2006-2025. Περισσότεροι από 200.000 άνθρωποι χρειάστηκε να απομακρυνθούν – πιθανότατα η μεγαλύτερη εκκένωση σε καιρό ειρήνης στη γαλλική ιστορία. Στην περιοχή εκδηλώθηκε, μάλιστα, για πρώτη φορά στη Γαλλία με τέτοια ένταση, το μετεωρολογικό φαινόμενο του πυροσωρειτομελανία (pyrocumulonimbus): η θερμότητα της ίδιας της πυρκαγιάς σήκωσε καπνό και υδρατμούς σε μεγάλο ύψος, σχηματίζοντας καταιγιδοφόρα νέφη και κεραυνούς, που άναψαν νέες εστίες.
Στις 27 Ιουλίου, από το επιχειρησιακό κέντρο της πυροσβεστικής στο Μπορντό, ο Εμανουέλ Μακρόν μίλησε για μία από τις δυσκολότερες καταστάσεις που έχει αντιμετωπίσει η χώρα του μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ηταν η μεγαλύτερη πυρκαγιά στη Γαλλία από το 1949· συνολικά, οι φωτιές του 2026 έχουν κάψει περίπου 115.000 εκτάρια σε όλη τη χώρα κατά τον υπουργό Εσωτερικών Λοράν Νουνιέζ – εθνικό ρεκόρ.
Στη γειτονική Ισπανία, ο Ιούλιος ήταν ακόμη πιο εφιαλτικός. Στις 9 Ιουλίου, στην επαρχία της Αλμερίας, 13 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε πυρκαγιά που σάρωσε χαμηλή, ξερή βλάστηση γύρω από τους οικισμούς Λος Γκαγιάρδος και Μπέδαρ. Ηταν η πιο πολύνεκρη πυρκαγιά στην ιστορία της Ανδαλουσίας. Στα μέσα Ιουλίου, μεγάλη φωτιά σε μια ξερή, αραιοκατοικημένη περιοχή της επαρχίας Γκουανταλαχάρα έκαψε 32.000 εκτάρια.
Στη συνέχεια, οι πυρκαγιές στην επαρχία της Αβιλα στη δυτική Μαδρίτη και στο Τολέδο αντιμετωπίστηκαν από τις αρχές ως ενιαίο μέτωπο, καίγοντας συνολικά περισσότερα από 77.000 εκτάρια. Η φωτιά της Αβιλα, που ξεκίνησε στις 22 Ιουλίου στο Μπουργκοόντο και έκαψε περίπου 50.000 εκτάρια, είναι η μεγαλύτερη μεμονωμένη πυρκαγιά στα ισπανικά αρχεία, που ξεκινούν από το 1961. Σύμφωνα με το ισπανικό υπουργείο Εσωτερικών, τουλάχιστον 63.152 άνθρωποι απομακρύνθηκαν από τις τρεις περιοχές, ενώ συνολικά περίπου 90.000 απομακρύνθηκαν ή τέθηκαν σε κατ’ οίκον περιορισμό· μόνο στην περιφέρεια της Μαδρίτης κάηκαν περίπου 28.000 εκτάρια.
Η «Κ» επικοινώνησε με τον Εντουάρντο Τολοσάνα, καθηγητή στο Τμήμα Δασικής Μηχανικής και Διαχείρισης του Πολυτεχνείου της Μαδρίτης και πρόεδρο της ισπανικής ομοσπονδίας δασολόγων. Τον ρωτήσαμε τι ήταν διαφορετικό φέτος και οδήγησε σε τέτοια άνευ προηγουμένου έξαρση των πυρκαγιών.
«Τα υψηλά επίπεδα βροχοπτώσεων στις αρχές της άνοιξης προκάλεσαν έντονη ανάπτυξη θάμνων και ποώδους βλάστησης», εξηγεί ο Τολοσάνα. «Στη συνέχεια, μια έντονη περίοδος ξηρασίας στέγνωσε τη βλάστηση αυτή, και μια σειρά από καύσωνες, που ξεκίνησαν πολύ νωρίς, τον Ιούνιο, συνέβαλαν στο να τεθεί όλη αυτή η καύσιμη ύλη σε συνθήκες εύκολης ανάφλεξης, γρήγορης διάδοσης και υψηλής κατανάλωσης ενέργειας. Σε τέτοιες συνθήκες, όταν εμφανίζονται ισχυροί άνεμοι, η κατάσταση γίνεται κρίσιμη».
Πόσο πιο ευάλωτες στις πυρκαγιές έχουν γίνει ορισμένες περιοχές της Ισπανίας λόγω της αυξανόμενης μετακίνησης του πληθυσμού από την ύπαιθρο προς τις πόλεις – μία τάση ιδιαίτερα αισθητή τα τελευταία 30 χρόνια σε μεσογειακές, σκανδιναβικές και βαλτικές χώρες; «Πάρα πολύ. Η εγκατάλειψη των αγροτικών δραστηριοτήτων –της περιστασιακής ή μικρής κλίμακας γεωργίας, της εκτεταμένης βόσκησης, της συλλογής καυσόξυλων– έχει προκαλέσει τεράστια συσσώρευση καύσιμης ύλης».
Τι κάνει η Ε.Ε.
Οταν ξεσπούν τεράστιες πυρκαγιές όπως αυτές που είδαμε τον τελευταίο μήνα στη Γαλλία, στην Ισπανία και στην Ελλάδα, η σημασία της πρόληψης επανέρχεται δυναμικά στον δημόσιο διάλογο.
Η στρατηγική είναι μόλις τεσσάρων μηνών. Η ιστορική εμπειρία, ωστόσο, δείχνει ότι τέτοιες προθέσεις σπάνια μεταφράζονται σε αλλαγή προτεραιοτήτων. Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, οι δημοσιονομικοί κανόνες της Ε.Ε. οδήγησαν σε σημαντικές περικοπές στα κονδύλια για την πρόληψη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η Ισπανία, όπου, σύμφωνα με τον καθηγητή Τολοσάνα, την περίοδο της κρίσης χρέους της δεκαετίας του 2010 οι δαπάνες για την πρόληψη «μειώθηκαν κατά περισσότερο από 50% – και ακόμη δεν έχουν επανέλθει στα προ κρίσης επίπεδα».
Περισσότερο από μία δεκαετία αργότερα, υπάρχει επαρκής χρηματοδότηση και έμφαση στην πρόληψη των πυρκαγιών, πέραν της καταστολής; «Ξεκάθαρα όχι», απαντάει ο Ισπανός δασολόγος. Στην Ισπανία, εξηγεί, «οι δαπάνες για την πρόληψη –για καθαρισμό της χαμηλής βλάστησης, για ελεγχόμενη καύση, για βόσκηση σε στρατηγικές περιοχές διαχείρισης– είναι λιγότερες από τις μισές σε σύγκριση με τις δαπάνες για την πυρόσβεση».
Το πρόβλημα με την πρόληψη, σημειώνει ο Τολοσάνα, είναι ότι «δεν είναι αρκετά ανταποδοτική πολιτικά» γι’ αυτούς που διαμορφώνουν την πολιτική για τα δάση, καθώς τα οφέλη της είναι λιγότερο ορατά στους ψηφοφόρους.
«Παίζοντας με τη φωτιά»
Ο Αλεξάντερ Χελντ, στέλεχος του European Forest Institute στη Βόννη, εστιάζει, μεταξύ άλλων, στην ανάγκη (όπως το θέτει) «να παίξουμε με τη φωτιά». Οπως εξηγεί, αν οι συνθήκες –όπως έγινε στην Ισπανία– δημιουργήσουν τεράστια συσσώρευση καύσιμης ύλης μέσα σε λίγες εβδομάδες, αυτό δεν αντιμετωπίζεται «επιστρατεύοντας 100 εκατομμύρια πρόβατα για να τη φάνε μέσα σε μία εβδομάδα».
Εκεί, όπως λέει, πρέπει να γίνει χρήση της ελεγχόμενης καύσης. «Μπορούμε, με ελεγχόμενο τρόπο και υπό ήπιες συνθήκες, να κάψουμε αυτή τη συσσωρευμένη ύλη. Στη Μεσόγειο, για παράδειγμα, μεγάλο μέρος της ενδημικής βλάστησης είναι ανθεκτικό σε τέτοιες μορφές φωτιάς – δεν τη σκοτώνουν. Χρειάζεται, λοιπόν, πολιτικό θάρρος για να ξεπεράσουμε τη βαθιά αποστροφή που έχουμε αναπτύξει ως κοινωνία τον τελευταίο αιώνα απέναντι στον ρόλο της φωτιάς στη φύση. Αυτή τη στιγμή, η ελεγχόμενη καύση στην Ευρώπη γίνεται σε πολύ μικρή κλίμακα».
Πυρόφιλα δάση
Τόσο στη Γαλλία όσο και στην Ισπανία, μεγάλο μέρος των δασών που κάηκαν είναι ανθρωπογενείς φυτεύσεις. Στη Γαλλία, το τεράστιο πευκοδάσος των Λαντ, που περιβάλλει το Μπορντό, φυτεύθηκε συστηματικά από τα μέσα του 19ου αιώνα· στην Ισπανία, οι μεγάλες αναδασώσεις έγιναν κυρίως τον 20ό αιώνα, στο πλαίσιο πολιτικών αύξησης της δασοκάλυψης της Γηραιάς Ηπείρου. Μεταξύ του 1990 και του 2015, τα δάση στην Ευρώπη επεκτάθηκαν κατά 90.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα. Η Ε.Ε. έχει θέσει ως στόχο να φυτέψει 3 δισεκατομμύρια δέντρα έως το 2030.
Μόνο στην Ισπανία, η δασοκάλυψη έχει αυξηθεί κατά 4 εκατομμύρια εκτάρια από τη δεκαετία του 1940. Τα περισσότερα νέα δάση, ωστόσο, αποτελούνται από πυρόφιλα είδη, όπως τα πεύκα και οι ευκάλυπτοι. Τα δέντρα αυτά αναπτύσσονται γρήγορα – αλλά καίγονται εύκολα.
«Οι πολιτικές της δάσωσης αντέστρεψαν την ιστορική τάση αποψίλωσης των δασών, για πρώτη φορά στην ιστορία μας», λέει ο Τολοσάνα. «Αλλά σε αυτά τα τεχνητά δάση, για διάφορους λόγους, δεν έγινε σωστή διαχείριση, με αποτέλεσμα να συσσωρεύονται τεράστιες ποσότητες καύσιμης ύλης. Είναι πλέον επιτακτικό να υπάρξει βιώσιμη διαχείριση των δασών, που θα τα καταστήσει λιγότερο ευάλωτα απέναντι στις πυρκαγιές και θα καταπολεμήσει την εγκατάλειψη της υπαίθρου».
«Δυστυχώς, ο κόσμος –και ακόμη περισσότερο οι πολιτικοί– προτιμούν μέτρα που φέρνουν ορατό αποτέλεσμα», λέει ο Αλεξάντερ Χελντ. «Είναι δύσκολο να επενδύσεις σε κάτι αόρατο», όπως η ανθεκτικότητα του δάσους. Επιπλέον, όπως σημειώνει, προσπάθειες διαφοροποίησης των ειδών που φυτεύονται στην πράξη έχουν επιπλοκές. «Μπορεί τα ελάφια να φάνε όλα τα πλατύφυλλα δέντρα και ύστερα από δέκα χρόνια να έχουμε ξανά, εκ του αποτελέσματος, μονοκαλλιέργεια».
Παρακολούθηση και πρόληψη
Στο πλαίσιο της ευρύτερης συζήτησης για το πώς τα κράτη-μέλη της Ε.Ε. μπορούν να αναβαθμίσουν τις δυνατότητες αντιμετώπισης των πυρκαγιών, ο Αλεξάντερ Χελντ αναφέρει το δορυφορικό σύστημα παρακολούθησης που έχει εφαρμόσει η Ελλάδα. Το σύστημα της OroraTech, ιδιωτικής εταιρείας με έδρα το Μόναχο και περιφερειακή έδρα στην Αθήνα από το 2025, άρχισε να τροφοδοτεί με δεδομένα τις ελληνικές αρχές το 2024· οι τέσσερις ειδικοί θερμικοί δορυφόροι του «Hellenic Fire System» εκτοξεύθηκαν τον Μάιο του 2026.
Ο Γερμανός ειδικός τονίζει, πάντως, ότι δεν θα έπρεπε το σύστημα της OroraTech να χρησιμοποιείται κυρίως ως σύστημα εντοπισμού των πυρκαγιών. «Πέραν της συμβολής του στην πυρόσβεση, αφού ανάψει η φωτιά, θα μπορούσε να είναι ένα εργαλείο ανάλυσης, που θα παίρνει όλα τα δεδομένα που αντλεί από τους δορυφόρους, θα εντοπίζει τα πιο ευάλωτα σημεία του τοπίου και θα κατευθύνει εκεί τις δραστηριότητες πρόληψης», εξηγεί. «Αν το χρησιμοποιείς μόνο για να εντοπίσεις πού έπιασε φωτιά, αξιοποιείς μόνο το 10% των δυνατοτήτων του».