Υπήρξε μια εποχή που τα βιβλιοπωλεία αφιέρωναν ολόκληρα ράφια στη «γυμναστική του μυαλού» («brain fitness»), παρότι η εν λόγω ορολογία δεν είχε καθιερωθεί. Συλλογές από σταυρόλεξα, παιχνίδια σουντόκου και μνήμης, αργότερα βιβλία ζωγραφικής για ενήλικες.
Oπως σημειώνει σε μακροσκελές άρθρο της η Washington Post, παρότι έως τώρα δεν υπήρχαν επαρκή στοιχεία για να υποστηρίξουν τα πρακτικά οφέλη των εν λόγω δραστηριοτήτων, η νευροεπιστήμη έχει αρχίσει να ξεχωρίζει μια σειρά από δραστηριότητες που βοηθούν τον εγκέφαλο: εκμάθηση μιας ξένης γλώσσας, ενασχόληση με κάποιο μουσικό όργανο, βάδισμα, μια νέα δεξιότητα. Ωστόσο, εάν αυτές οι εμπειρίες ενισχύουν τον εγκέφαλο, θα μπορούσαν άραγε να συνδυαστούν σε κάτι πιο στοχευμένο; σε μια «προπόνηση» σχεδιασμένη ειδικά για το μυαλό;
Mελέτες που δημοσιεύτηκαν τον τελευταίο χρόνο προσέγγισαν το ζήτημα από διαφορετικές γωνίες, οι οποίες συγκλίνουν στο ίδιο συμπέρασμα: Η γνωστική εξάσκηση μπορεί να επιφέρει ευρύτερες, μετρήσιμες αλλαγές στον εγκέφαλο, όπως αναφέρει η Washington Post.
Κλινική έρευνα
Τον Οκτώβριο του 2025, ερευνητές στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο McGill ανέφεραν ότι ηλικιωμένοι που πραγματοποιούσαν 30 λεπτά νοητικής εξάσκησης την ημέρα για δέκα εβδομάδες παρουσίασαν βελτίωση στο χολινεργικό σύστημα του εγκεφάλου, το οποίο είναι καθοριστικής σημασίας για τη μάθηση και τη μνήμη. Περίπου έναν μήνα μετά, άλλη ομάδα ερευνητών δημοσίευσε μια ανάλυση 190 μαγνητικών τομογραφιών υγιών ενηλίκων ηλικίας 20 έως 70 ετών, η οποία έδειξε ότι η γνωστική εξάσκηση μπορεί να αναδιοργανώσει τον εγκέφαλο των ενηλίκων.
Τον περασμένο Φεβρουάριο, ερευνητές δημοσίευσαν τα αποτελέσματα μιας 20ετούς κλινικής δοκιμής που θεωρείται ορόσημο. Στο πλαίσιο αυτής διαπιστώθηκε ότι ενήλικες 65 ετών και άνω που ολοκλήρωσαν ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα εξάσκησης της ταχύτητας της νοητικής επεξεργασίας είχαν 25% χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας, όπως σημειώνει η Post.
Σε διεθνές συνέδριο της Εταιρείας Αλτσχάιμερ που πραγματοποιήθηκε τον περασμένο Ιούλιο, ερευνητές παρουσίασαν νέα στοιχεία από κλινική δοκιμή που εξετάζει αν οι υπολογιστικές ασκήσεις μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο γνωστικής επιδείνωσης όσο μεγαλώνουμε. Τα στοιχεία που ήρθαν στο φως φανερώνουν ότι συγκεκριμένοι τύποι εξάσκησης προσφέρουν ουσιαστικά οφέλη, τα οποία μάλιστα διαφέρουν μεταξύ ανδρών και γυναικών. Στην εν λόγω μελέτη, με επικεφαλής συγγραφέα την επίκουρη καθηγήτρια Ερευνας στο Πανεπιστήμιο Κλέμσον, Χιε-Γουόν Τσάι, οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν τυχαία σε τρεις ομάδες και αφιέρωσαν περίπου τον ίδιο χρόνο «γυμνάζοντας» τον εγκέφαλό τους. Ορισμένοι έπαιξαν παιχνίδια λέξεων ή έλυσαν γρίφους. Αλλοι ολοκλήρωσαν ασκήσεις σχεδιασμένες για τη βελτίωση της λογικής σκέψης. Μια τρίτη ομάδα εξάσκησε την ταχύτητα επεξεργασίας – την ικανότητα του εγκεφάλου να προσλαμβάνει, να ερμηνεύει και να ανταποκρίνεται γρήγορα σε οπτικές πληροφορίες.
Τριάντα λεπτά νοητικής άσκησης την ημέρα για δέκα εβδομάδες ωφέλησαν το χολινεργικό σύστημα, το οποίο είναι καθοριστικής σημασίας για τη μάθηση και τη μνήμη.
Πριν ξεκινήσει η εξάσκηση, και ξανά μετά την ολοκλήρωσή της, οι ερευνητές πήραν αίμα για να μετρήσουν δύο μορφές της πρωτεΐνης που ονομάζεται βήτα-αμυλοειδές, η οποία συνδέεται στενά με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Η έκπληξη ήρθε όταν αναλύθηκαν αυτές οι εξετάσεις αίματος, όπως αναφέρει η Washington Post, καθώς μόνο η ομάδα που είχε εξασκήσει την ταχύτητα επεξεργασίας παρουσίασε ευνοϊκές αλλαγές στους σχετιζόμενους με τη νόσο Αλτσχάιμερ δείκτες.
Το εύρημα αυτό οδήγησε τους ερευνητές σε ένα τμήμα του εγκεφάλου με το οποίο δεν ασχολούνται συχνά: το χολινεργικό σύστημα, ένα δίκτυο κυττάρων που υποστηρίζει την προσοχή, τη μάθηση και τη μνήμη. Το σύστημα αυτό εξασθενεί όσο μεγαλώνουμε –περίπου κατά 2,5% ανά δεκαετία– αλλά επιδεινώνεται πολύ πιο γρήγορα σε όσους πάσχουν από τη νόσο Αλτσχάιμερ.
Τα στοιχεία
«Η θεωρία μας είναι ότι οι ασκήσεις ταχύτητας διεγείρουν το χολινεργικό σύστημα με τρόπο που επηρεάζει τις βιολογικές οδούς οι οποίες περιλαμβάνουν την αμυλοειδή πρωτεΐνη», υποστηρίζει η Τσάι. Η ιδέα αυτή συμβαδίζει με τα ευρήματα της μελέτης του Πανεπιστημίου McGill που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό «JMIR Serious Games», η οποία έδειξε επίσης ότι η «προπόνηση του μυαλού» ωφελεί το χολινεργικό σύστημα.
Πώς όμως μετράται ακριβώς η υγεία του εγκεφάλου; Οι ερευνητές έχουν αξιολογήσει ένα ευρύ φάσμα δεικτών, όπως βιοδείκτες αίματος, ευρήματα νευροαπεικόνισης, καθώς και αξιολογήσεις της μνήμης, της καθημερινής λειτουργικότητας, της ποιότητας ζωής και, τελικά, την εμφάνιση άνοιας.
Η Σάντρα Μποντ Τσάπμαν, ιδρύτρια και γενική διευθύντρια του Κέντρου Υγείας Εγκεφάλου στο Πανεπιστήμιο του Τέξας στο Ντάλας, συντονίζει μια προσπάθεια για τη δημιουργία ενός πιο ολοκληρωμένου δείκτη. Ο «Δείκτης Υγείας του Εγκεφάλου» της ομάδας της συνδυάζει μετρήσεις της εκτελεστικής λειτουργίας, της συναισθηματικής ευεξίας και της κοινωνικής συνδεσιμότητας σε μια ενιαία βαθμολογία, σχεδιασμένη να παρακολουθεί πώς μεταβάλλεται ο εγκέφαλος ενός ατόμου με την πάροδο του χρόνου.
Καθώς οι άνθρωποι γηράσκουν, η ταχύτητα επεξεργασίας αρχίζει να επιβραδύνεται πολύ νωρίτερα. Αυτό ενδέχεται να εξηγεί γιατί τα παιχνίδια που βασίζονται σε λέξεις μπορεί να είναι λιγότερο αποτελεσματικά από τις ασκήσεις που διεγείρουν τον εγκέφαλο να επεξεργάζεται πληροφορίες πιο γρήγορα, αναφέρει η Washington Post.