Κάθε μεγάλη φυσική καταστροφή συνοδεύεται από την ίδια δημόσια συζήτηση. Αναζητούμε τους υπεύθυνους, μετράμε τις απώλειες, ανακοινώνουμε μέτρα και δεσμευόμαστε ότι «δεν θα ξανασυμβεί». Λίγους μήνες αργότερα, η επικαιρότητα αλλάζει, η καταστροφή ξεχνιέται μόλις πληρωθούν αποζημιώσεις και πληρωθούν αδρά μελέτες αποκατάστασης (ώστε να σταματήσει η κινδυνολογία επιτηδείων) και η χώρα επιστρέφει στην καθημερινότητά της, μέχρι την επόμενη κρίση.
Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα βίωσε διαδοχικές καταστροφές που άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον φυσικό κίνδυνο. Το Μάτι το 2018 απέδειξε με τον πιο τραγικό τρόπο ότι μια πυρκαγιά μπορεί να εξελιχθεί μέσα σε λίγα λεπτά σε ανθρωπιστική τραγωδία όταν η προετοιμασία, η ενημέρωση και η οργανωμένη εκκένωση δεν λειτουργούν αποτελεσματικά. Στον Εβρο, το 2023, η χώρα αντιμετώπισε τη μεγαλύτερη δασική πυρκαγιά που έχει καταγραφεί ποτέ στην Ευρωπαϊκή Ενωση, με τεράστιες οικολογικές και οικονομικές συνέπειες. Λίγες μόλις εβδομάδες αργότερα, η κακοκαιρία «Daniel» υπενθύμισε ότι οι πλημμύρες μπορούν να προκαλέσουν καταστροφές αντίστοιχου μεγέθους, παραλύοντας ολόκληρες περιοχές και καταστρέφοντας κρίσιμες υποδομές.
Τα τρία αυτά γεγονότα έχουν διαφορετικά αίτια, αλλά αναδεικνύουν το ίδιο συμπέρασμα: οι φυσικοί κίνδυνοι δεν μπορούν να εξαλειφθούν, οι καταστροφές όμως μπορούν να περιοριστούν σημαντικά όταν υπάρχει συστηματική πρόληψη.
Η επιστήμη των φυσικών καταστροφών έχει προοδεύσει εντυπωσιακά τις τελευταίες δεκαετίες. Γνωρίζουμε πολύ καλύτερα πού κινδυνεύουμε, ποια φαινόμενα γίνονται συχνότερα λόγω της κλιματικής αλλαγής και ποιες περιοχές είναι ιδιαίτερα ευάλωτες. Διαθέτουμε δορυφορικά δεδομένα από ελληνικούς δορυφόρους κάθε 4-5 ώρες, εξελιγμένα προγνωστικά μοντέλα διάδοσης πυρκαγιών και έγκαιρη προειδοποίηση για εκκενώσεις. Παρ’ όλα αυτά, συνεχίζουμε να χάνουμε ανθρώπινες ζωές, πρόσφατα πυροσβεστών και αεροπόρων από φαινόμενα που, σε μεγάλο βαθμό, ήταν προβλέψιμα.
Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα επιτυχούς μετάβασης από την αντίδραση στην πρόληψη είναι το 112. Μετά την τραγωδία στο Μάτι, η Πολιτεία υιοθέτησε το σύστημα ασύρματης ειδοποίησης του πληθυσμού μέσω κινητών τηλεφώνων. Σήμερα, οι προειδοποιήσεις του 112 αποτελούν μέρος της καθημερινότητας. Οι περισσότεροι πολίτες θεωρούν πλέον αυτονόητο ότι θα λάβουν έγκαιρη ειδοποίηση όταν υπάρχει άμεσος κίνδυνος. Αυτή είναι ίσως η σημαντικότερη απόδειξη ότι η επιστημονική γνώση για πρόληψη μπορεί να μετατραπεί σε αποτελεσματική δημόσια πολιτική.
To 112 δεν προέκυψε από συλλογικότητες ή πληρωμένες μελέτες. Προέκυψε γιατί η ερευνητική μου ομάδα μίλησε με δεκάδες επιζώντες από το Μάτι, διένυσε και ανέλυσε εκατοντάδες ερωτηματολόγια, εξέτασε διάφορα σενάρια πυρόσβεσης με παγκόσμια υπολογιστικά μοντέλα εξάπλωσης της πυρκαγιάς, με τη σύμπραξη Ιαπώνων και Αμερικανών επιστημόνων, που με δύο διαφορετικά μοντέλα ανέλυσαν τους απαιτούμενους χρόνους απομάκρυνσης του πληθυσμού στη συγκεκριμμένη φωτιά. Κανένα μέλος της ομάδας δεν πληρώθηκε.
Το συμπέρασμα από τις ποσοτικές προσομοιώσεις εκκένωσης ήταν ότι το Μάτι (ανατολικά της Μαραθώνος) μπορούσε να έχει εκκενωθεί σε 30 λεπτά, δηλαδή πριν φτάσει η πυρκαγιά. Αλλωστε οι εκατοντάδες επιζώντες που απομακρύνθηκαν χωρίς εντολή εκκένωσης, κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή, και οι καταιγιστικές δικαστικές αποφάσεις επιβεβαιώνουν τα ευρήματά μας.
Η απλήρωτη μελέτη πληρώθηκε με λασπολογία, απειλές κατά της ζωής μου, προσπάθειες φίμωσης του δημόσιου λόγου μου και συνεχιζόμενες απαξιώσεις από τρόλ και κουτσαβίτες. Η καλύτερη αναγνώριση του έργου μας ήταν όταν δύο γενικοί γραμματείς της επόμενης κυβέρνησης, οι κύριοι Γιώργος Καραγιάννης και Θανάσης Στάβερης, υλοποίησαν το 112, με παράλληλη αφόρητη πίεση δική μου σε υπουργούς και όχι μόνο, για να ξεπεραστούν αγκυλώσεις.
Το 112, όσο σημαντικό κι αν είναι, αποτελεί μόνο έναν κρίκο της αλυσίδας μείωσης της τρωτότητας. Η αλυσίδα περιλαμβάνει χωροταξικό σχεδιασμό, αντιπυρικές ζώνες, διαχείριση δασών, συντήρηση αντιπλημμυρικών έργων, καθαρισμό ρεμάτων, αντισεισμική και αντιπυρική ενίσχυση παλαιών κτιρίων, εκπαίδευση πολιτών και τις συστηματικές ασκήσεις ετοιμότητας. Κυρίως όμως απαιτεί συνεχή αξιολόγηση των κινδύνων και πολιτικές αποφάσεις που λαμβάνονται πριν από την κρίση και όχι μετά από αυτή.
Η κλιματική αλλαγή καθιστά αυτή τη μετάβαση ακόμη πιο επιτακτική. Οι περίοδοι υψηλού κινδύνου πυρκαγιάς γίνονται μακρύτερες, οι ακραίες βροχοπτώσεις εντονότερες και οι παρατεταμένοι καύσωνες συχνότεροι. Αυτά, δεν μπορούμε να τα αποτρέψουμε, αλλά μπορούμε να μειώσουμε δραστικά την τρωτότητά μας απέναντί τους.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι επενδύσεις στην πρόληψη εξοικονομούν πολλαπλάσια ποσά στις αποκαταστάσεις ζημιών. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η πρόληψη σώζει ανθρώπινες ζωές και προστατεύει οικοσυστήματα, των οποίων οι υπηρεσίες δεν αποτιμούνται με οικονομικούς όρους.
Η Ελλάδα διαθέτει αρκετούς άριστους επιστήμονες που η προτεραιότητά τους δεν είναι ο προσωπικός εμπλουτισμός, έμπειρα στελέχη της Πολιτικής Προστασίας, πυροσβέστες και διασώστες που αποδεικνύουν καθημερινά την αυταπάρνησή τους. Αυτό που χρειάζεται είναι μια σταθερή εθνική στρατηγική πρόληψης, με διαχρονική συνέχεια και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων της.
Για παράδειγμα, καλή αρχή θα ήταν ο απολογισμός του προγράμματος προσαρμογής Antinero που ολοκληρώθηκε στις 31 Ιουλίου 2026. Παρά τα περίπου 670 εκατομμύρια ευρώ που διοχετεύθηκαν απο το 2022, περιβαλλοντικές οργανώσεις και δασολόγοι έχουν καταγγείλει έλλειψη διαφάνειας, με fast-track απευθείας αναθέσεις σε εργολάβους, παρακάμπτοντας τις απαραίτητες οικολογικές μελέτες. Τι ακριβώς έργα έγιναν στις περιοχές που επλήγησαν φέτος και ποια ήταν η αποτελεσματικότητά τους;
Η επιτυχία της πολιτικής προστασίας δεν θα πρέπει να μετριέται από τον αριθμό των αεροσκαφών που επιχειρούν σε μια μεγάλη πυρκαγιά, αλλά από τις πυρκαγιές που δεν έγιναν ποτέ ανεξέλεγκτες, από τις πλημμύρες που δεν μετεξελίχθηκαν σε εθνικές τραγωδίες και από τους σεισμούς που δεν μετατράπηκαν σε ανθρώπινες καταστροφές, λόγω ύπαρξης ασφαλέστερων νέων κατασκευών, και χρηματοδότησης της σεισμικής, αντιπυρικής και αντιπλυμμηρικής αναβάθμισης παλαιοτέρων.
Οι φυσικοί κίνδυνοι θα υπάρχουν πάντα. Οι καταστροφές όμως δεν είναι αναπόφευκτες, μοιραίες ή τυχαίες. Πολύ συχνά αποτελούν το αποτέλεσμα της ανθρώπινης αδράνειας, της έλλειψης προετοιμασίας και της αναβολής δύσκολων αποφάσεων. Δηλαδή, είναι αποτέλεσμα επιλογών που έγιναν –ή δεν έγιναν– πολλά χρόνια πριν.
Η πρόληψη δεν προσφέρει εντυπωσιακές εικόνες, ούτε πολιτικούς τίτλους. Είναι όμως η πιο ανθρώπινη, η πιο οικολογική, η πιο οικονομική και η πιο αποτελεσματική μορφή πολιτικής προστασίας.
Αν θέλουμε πραγματικά να τιμήσουμε τη μνήμη των θυμάτων στο Μάτι, στον Εβρο, στη Θεσσαλία, τους πυροσβέστες και αεροπόρους που χάσαμε φέτος, όπως και τα θύματα που θρηνήσαμε στα Τέμπη, η μεγαλύτερη υποχρέωσή μας δεν είναι μόνο να διαχειριστούμε καλύτερα την επόμενη κρίση, αλλά να επενδύσουμε συστηματικά στην πρόληψη, ώστε αυτή η επόμενη κρίση να μη γίνει ποτέ τραγωδία.
*Ο Κώστας Συνολάκης είναι ακαδημαϊκός και καθηγητής Φυσικών Καταστροφών στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας.